Fiilimsiler;

Ø  Fiil anlamını tamamıyla yitirmezler.

Ø  Fiile gelen zaman ve şahıs eklerini almazlar, yani fiil çekimine girmezler.

Ø  Cümlede doğrudan yüklem olamazlar. Ancak ek-fiil alarak yüklem olabilirler.

Ø  Fiilimsi olan kelimeler veya fiilimsi ile oluşan kelime grupları cümlede yan cümlecik olarak adlandırılır.

Ø  Fiilimsiler bulundukları cümleyi birleşik yapılı hâle getirirler.

Ø  Fiilimsi ekleri yapım eki olarak da tanımlanabilir.

Ø  Fiilimsileri niteleyen kelimeler zarf görevinde olurlar.            

Fiilimsiler üç gruba ayrılır:

1. İsim Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine  ( -ma ,-me; -mak, -mek; -ış, -iş ) eklerinden biri getirilerek yapılır. Bu kelimeler fiil mastarlarıdır. Cümlede isim gibi kullanılabilirler.

Ø  İsim-fiiller isimlerin tüm özelliklerini gösterebilirler. Hâl eklerini, çoğul eklerini alırlar, tamlamalarda görev alabilirler.                        

Kitap okumayı  seviyorum. Çocuğun konuşmasını beğendim. Çalışmamın karşılığını aldım.

Ø  İsim fiil ekleri aynı zamanda kalıcı isimler de türetebilir bunları karıştırmamak gereklidir. Bunu ayırmak için isim fiil eklerinin sonuna olumsuzluk eki getirilebilir. İsim fiillerin olumsuzu yapılabilir ama kalıcı isimlerin yapılamaz.                        

Bu dondurma çilekli olsun. Sebzeleri dondurmamak gereklidir.Sütün kaymağı kahvaltıda yenir. Karlı havada kaymamak için dikkat etmeli.

Ø  Olumsuzluk eki almış filleri isim fiille karıştırmamalıdır.    Bu kitabı okuma -fiil-; kitap okuma yararlıdır -isim fiil-                        

Yazma eserler çok değerlidir. -isim fiil-; bu deftere sakın yazma. -fiil- 

2. Sıfat Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ) eklerinden biri getirilerek yapılır. Bu kelimeler cümlede genellikle sıfat gibi kullanılırlar.

Ø  Sıfat fiiller sıfat gibi kullanılırlar. İsim çekim eki aldıklarında adlaşmış sıfat olurlar. İşleyen demir ışıldar, çalışanlar kazanır, tanıdığım kimse kalmadı, görmüş geçirmiş bir kişi,

Ø  Sıfat  fiil ekleri de kalıcı isim yapabilirler: yakacak  kalmadı, çağlayandan akan su,

Ø  ( -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ) ekleri aynı zamanda çekimli fiil ekleri olarak kullanılırlar, karıştırmamak  gerekir. Gelecek günler  bir gün gelecek. Bildik, tanıdık kimseyi görmedik. Olmuş meyveleri toplayıp satmış. Görünmez kazalara karşı tedbir almamak olmaz. Koşar adımlarla uzaklaşıp gider. 

3. Zarf Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine (-a, , -ı, -i, -ıp,, -arak,, -madan,, -ınca, -dıkça, -maksızın, -ken ) eklerinden biri getirilerek yapılır. Bu kelimeler cümlede tek başına veya kelime grubu olarak zarf tümleci görevinde kullanılırlar. Koşa koşa  eve geldiler.  Akşama kadar gezip durdular. Kar yağdıkça manzara güzelleşir.  Akşama kadar durmaksızın çalıştım. Annem eve gülerek geldi.

Ø  Zarf fiillerden sonra isim çekim ekleri kullanılmaz.

Ø  -ınca eki bu kurala aykırı olarak ismin -e hali ile kulanılır:       

Onu görünceye kadar bekledim.

Ø  -madan  eki aynı zamanda isim fiil eki ile –den eki alarak kullanılabilir:       

Bu çalışmadan sıkıldım (örneğinde olduğu gibi). Bu durumda olumsuzluk anlamı taşımaz.        Birbiri ile karıştırılmamalıdır.

Ø  -ken  eki kural dışı bir kullanımla kendinden önce zaman eki alarak ve ek fiil ile kaynaşarak kullanılır:    gelirken, çalışırken, görürken)

Ø  Sıfat-fil eki olarak kullanılan  –r, -mez eki kalıplaşmış olarak birlikte zarf-fiil oluşturur:                        

Görür görmez  aldım,  duyar duymaz geldik.

Kelimeler cümle içindeki durumlarına ve görevlerine  göre  çeşitli adlarla anılırlar. Buna göre kelimeleri aşağıdaki gibi gruplandırabiliriz.                                 ________             KELİME_____________                         ____Anlamlı kelimeler________                         ____Görevli kelimeler____        ____         İsim_______________              Fiil                  Edat           Bağlaç           Ünlem      İsim       Sıfat          Zamir           Zarf    Bunlardan isim, sıfat, zamir, zarf, fiil  anlamlı kelimeler;  edat, bağlaç, ünlem  görevli kelimelerdir.                                                                                           

 İSİM

Varlıkların veya kavramların adları olan kelimelere isim denir. İsimleri çeşitli yönlerden gruplandırabiliriz.                             

Varlıklara verilişlerine göre:

Özel İsimler:  Tek olan ve diğer varlıklar içinde tam bir benzeri bulunmayan varlıklardır. Özel isimler, varlıklara sonradan verilmiş adlardır. Cins isimlerde olduğu gibi nesne ile kelime arasında tam bir ilişki yoktur.. Özel isimleri sahipleri tanımazsa zihinde bir varlık, bir kavram oluşmaz.Özel isimler büyük harfle başlar ve çekim eki aldığında ek kelimeden virgülle ayrılır.Şahıs (Ahmet, Ayşe) ; millet ( Alman, Arap) ; hayvan (Tekir, Sarman, Benekli) ; yer  (İzmir,Yüksekova, İncirli ) ; din, mezhep ( İslamiyet, Malikilik ) ; ülke ( Türkiye, Kore ) ; kitap, dergi ( Safahat, Küçük Ağa, Akşam, Yedi İklim) ; kurum, dernek, okul ( Türk Dil Kurumu, Şehit Anneleri Derneği, Şehit  Adem Yavuz İlkokulu); gezegen, yıldız    (Merih,  Kutup Yıldızı)  vb. isimler özel isim sayılır.

Cins İsimler: Aynı cinsten olan varlıkların hepsine birden verilen adlardır. Dilin temel kavramları cins isimlerdir. Vücut organları ( el, parmak ); hayvan ve bitki türleri ( kedi, çiçek, gül,   kuş );  araç, eşya ( makas, bardak, kanepe )  vb. isimler cins isimdir.                            Varlıkların oluşlarına ( maddelerine )  göre:

Somut isimler: Duyu organlarıyla algılayabildiğimiz varlık  isimleri somut isimdir. Şeker, ev, kuzu, ağaç, bina vb.Soyut isimler : Duyu organlarıyla algılayamadığımız ancak  tasarlayabildiğimiz veya varlığını kabul ettiğimiz varlık ve kavramlar soyut  isimdir. Ruh, duygu, sağlık, huzur   vb.                           

Sayılarına Göre:

Tekil ( teklik) isimler: Tek varlığı anlatan isimlerdir.  Ağaç, su, çocuk, kalem vb.

Çoğul ( çokluk) isimler: Kelime sonuna “-lar”  çoğul eki getirilerek yapılan ve birden fazla varlığı  anlatan isimlerdir.

Topluluk isimleri: Çoğul eki almadığı halde, bir topluluğu ( birden fazla varlığı) ifade eden isimlerdir. Orman, tabur,sürü, demet vb. 

                           İsim Tamlaması

İki ya da daha çok isimden kurulan tamlamadır. Tamlayan ve tamlanan unsurlarıyla  kurulur.

Tamlayan  +  ilgi eki (-ın, - nın )    ------    

Tamlanan  +  iyelik eki ( - ı, -sı )     şeklinde oluşur.

Kuruluşuna göre dört grupta incelenir:

Belirtili İ.T. : Her iki unsurun da tamlama eki almasıyla oluşur. Çocuğun kitabı, suyun sesi .

Belirtisiz İ.T. : Sadece tamlanan unsurunun ek almasıyla oluşur.  Yolcu vagonu,  dağ lalesi.

Takısız İ.T. : Her iki unsur da ek almaz. Şekil olarak sıfat tamlaması gibidir. Ancak bu tamlamada tamlayan unsuru sıfat  değil bir isimdir ve tamlanan unsurunda belirtilen varlığın neden yapıldığını ifade eder (  tahta köprü,  altın kolye, toprak testi ). İsim soylu kelime mecazi anlamda sıfat olarak kullanılıyorsa bu sıfat tamlamasıdır ( tahta kafa, çelik bilek ).

Zincirleme İ.T. : İsim tamlamasının  unsurlarından en az birinin kendi içinde bir isim tamlaması oluşuyla meydana  gelir.  ( Su testisinin  kulpu ,   ev sahibinin  annesinin  çantası .    

SIFAT 

Varlıkları niteleyen ya da belirten kelimelere sıfat denir. Türkçe’de hiçbir kelime tek başına sıfat olarak kullanılamaz, bir ismin önüne gelir.. Tek başına kullanıldıkları zaman bütün sıfatlar adlaşmış sıfat ( isim) olarak tanımlanırlar. Sıfatlar çekim eki de almazlar. Sıfatlar kendi içinde çeşitli gruplara ayrılır:                  ______        Sıfat___________________         
              Niteleme                                 _________Belirtme__________________________                                                       Sayı s.      Soru s.           Belgisiz s.        İşaret s.      Ünvan s._____________________________I__________________       Asıl s.s.     Sıra s.s.      Kesir s.s.           Üleştirme s.s.       Topluluk s.s. 

Niteleme sıfatları: Varlıkların durumlarını, biçimlerini, renklerini kısacası nasıl olduklarını belirten kelimelerdir. İsme sorulan “nasıl?” sorusuna cevap verirler. Deyimler, kelime grupları sıfat fiiller ( fiilimsi) sıfat olarak kullanılabilir:  ( ince kalem, kara kara gözler, okumuş adam,  şakıyan kuş.)Bazen sıfat tamlamaları “-li,-lı” eki alarak ismi  niteleyebilir (iyi kalpli  kadın )

Belirtme sıfatları: Varlıkların sayılarını belirterek, soru sorarak, işaret yoluyla veya belirsiz olarak belirleyen kelimelerdir.  Belirtme sıfatları isimlerin geçici özellikleridir. Beş gruba ayrılırlar.

Sayı sıfatları: Varlıkların sayılarını türlü yönlerden belirleyen sıfatlardır. Beş gruba ayrılırlar.1.            Asıl sayı sıfatları:  Sayıların yalın halleri ile sıfat olarak kullanılmasıdır; (bir elma, yedi iklim, on sekiz kalem)2.            Sıra sayı sıfatları:  Varlıkların sıralarını belirtirler. Sayıların sonuna “-nci” eki getirilerek yapılır; ( yedinci kat, birinci sıra, yüzüncü yıl, on bininci müşteri) .3.            Kesir sayı sıfatları: Eşit parçalara ayrılan varlıkların parçalarını belirtirler; ( üçte bir ekmek, onda sekiz başarı, beşte üç pay , yarım elma, çeyrek porsiyon).4.            Üleştirme sayı sıfatları: Varlıkların eşit bölümlere ayrıldığını belirtirler. Sayıların sonuna   “-er “ eki getirilerek yapılır.5.            Topluluk sayı sıfatları: Benzer varlıkları ifade ederler. Sayıların sonuna “-z” eki getirilerek yapılırlar ( ikiz kardeş, beşiz bebek )

Soru sıfatları: Varlıkların durumlarını, yerlerini soru sorarak belirleyen sıfatlardır “kaç, hangi, nasıl, neredeki, kaçar, nasıl...”( kaç para, hangi adam, nasıl iş, ne gün, neredeki kitap ).

Belgisiz sıfatlar: Varlıkların dış özelliklerini, bilhassa sayılarını tam olarak değil de yaklaşık olarak belirleyen sıfatlardır. Bu sıfatlar belgisiz zamirlerle karıştırılmamalıdır. Zamirler çekim eki  alır, sıfatlar ise ek almaz ve mutlaka bir ismin önüne gelir ( bir gün, birkaç saat, az ekmek, çok su, biraz uyku, birtakım adamlar, tüm insanlar, bütün gün, her zaman, hiçbir insan, kimi zaman, bazı öğrenciler, herhangi bir kitap, başka elbise, kimi günler).

İşaret sıfatları: Varlıkları işaret ederek gösteren , belirleyen kelimelerdir “ bu, şu, o”. İşaret  sıfatlarının çoğulu yoktur. İşaret zamirleri ile karıştırılmamalıdır ( bu ev, şu kitap, o araba ).“Beriki, böyle, diğer,öteki, şöyle” ( böyle adam, beriki sandalye, öteki ev) gibi kelimeler de işaret sıfatı olarak kullanılır.

Unvan sıfatları: İnsanların adlarının önüne getirilen, derece, rütbe, saygı bildiren kelimelerdir (Doktor Emin, Binbaşı Ali,  Deli İbrahim, Ali Amca, Hikmet Efendi, Nigar Hanım)                            

Sıfatlarda anlam dereceleri Pekiştirme sıfatları: Sıfatların anlamı çeşitli yollarla kuvvetlendirilebilir. Bu:Bir sıfatın ilk hecesi alınarak sonuna “ –m, -p, -r, -s” harflerinden biri getirilerek (bembeyaz);Kelime aynen tekrar edilerek ( yeşil yeşil göz, koca koca ağaç, iri iri ceviz );İkileme arasına “mi” edatı getirilerek ( güzel mi güzel araba,  uzun mu uzun yol );Yakın anlamlı ikilemeler kullanılarak ( iri yarı çocuk, anlı şanlı kahraman )   yapılabilir.

Küçültme sıfatları: Sıfatların anlamı  “-cik, -ce, -msi, -mtırak” gibi eklerle küçültülür, azaltılır ( incecik bilek,  güzelce ev,  ekşimsi elma,  mavimtırak  gömlek, küçücük  çocuk ).

Sıfatlarda üstünlük: Sıfatlar arasında mukayese yapıldığında sıfatın önüne “daha, çok, pek, en, gayet” zarflarından biri getirilir ( sevimli kız, daha sevimli kız, çok sevimli kız, pek sevimli en sevimli kız, gayet sevimli kız )  

Sıfat Tamlaması: Tamlayan unsuru sıfat; tamlanan unsuru isim olan kelime grubudur. Sıfatlar cümlede ancak tamlama halinde kullanılabilir. Sıfat tamlamasında her iki unsur da çekim eki almaz. İki veya daha fazla kelimeden oluşabilir ( siyah pelerinli adam,  hüzünlü hikaye,  kırmızı uçlu kalem).

Cümlede ismin yerini tutan, isim olmadığı halde isim gibi kullanılan kelimelere zamir denir. Zamirler isim çekim eklerinin tümünü alırlar. Zamirler altı gruba ayrılır.

     _____                                         Zamir                                 _____________                    Şahıs z.         İşaret z.             Belgisiz z.         Soru z.       Dönüşlülük z.             Ek halindeki z.    

Şahıs zamirleri: Kişi adları yerine kullanılan kelimelerdir:“ben, sen, o, biz, siz, onlar” ( Ben geldim,  bize de alalım, onlar biliyorlar, siz de gelin).Şahıs tamirleri iyelik eki almaz.(Tamlamalarda sonuna gelen ek “ilgi”  ekidir – benim evim)Tamlamalarda sadece tamlayan görevinde kullanılır( Onun arkadaşı). Bazen bu tamlayan belirtilmeyebilir ( arkadaşı gelmedi, kalemim kırıldı,  elin acıyor mu? ) 

İşaret zamirleri: Varlıkların isimlerini işaret yoluyla tutan kelimelerdir: “bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar öteki, beriki ” ( Onu bildin mi, bunları hala almadılar, onları ben de alırım, şunu hemen ver, ötekini unuttum, berikini kaldırıver).“Böyle, şöyle, öyle” kelimeleri de işaret zamiri olarak kullanılabilir ( Böylesini hiç görmedim, öylesi bir daha gelmez).

İşaret zamirleri de iyelik eki almaz, ancak bazı hallerde sadece 3.T.Ş. iyelik eki alabilirler  (ötekisi, şusu, busu, böylesi)

Belgisiz zamirler: Hangi varlığın yerini tuttukları kesin olarak belli olmayan zamirlerdir. Belgisiz sıfat olarak kullanılan kelimeler, belgisiz zamir olarak da kullanılırlar. Bu durumda kelimelerin sonuna 3. T.Ş.  iyelik ekleri getirilir; “ kimse, birkaçı, hepsi, pek çoğu, pek azı, bazısı, bazıları, tümü, bütünü, bir, kısmı, kimi, her biri, hiçbiri, başkası” ( Kimsesizdik, onlardan birkaçı, bazıları geldi, hiçbiri anlamadı, başkası aldı., onların her biri biliyor, bazısı  anlamıştı )“Hepsi, kimse, herkes “sadece zamir olarak kullanılır, sıfat şekli yoktur ( Hepsi ağlardı). Soru zamirleri: İsimlerin yerini soru yoluyla tutan kelimelerdir. “kim, ne, hangisi, nereden, kaçı, neden,  kimi, nereye” . Türkçe’de asıl soru zamiri “ kim, ne” dir, diğerleri bunlara çekim eki eklenerek türemiştir ( Kim geldi?, nereden aldın?,  tencere neden yapılmış?, hangisi senin kardeşin?..) 

Dönüşlülük zamiri: “ kendi”  kelimesi dönüşlülük zamiri olarak kullanılır. Şahıs isimlerinin yerine geçtiği gibi hayvan isimlerinin veya cansız varlıkların yerine de kullanılır. ( Kendim araba kullanabilirim. Köpek kendisi evi bulmuş, ağaçtaki meyveler  kendi düşmüş, kendi kendine çözdü.)         Bu zamir şahıs zamiri gibi kullanıldığı gibi (kendim geldim), pekiştirme amacıyla ( ben kendim başardım) veya tamlamalarda ( kendi çantası ) da kullanılır. 

Ek halindeki zamirler: 

İlgi zamiri : Kelimeye bitişik olarak yazılan ve zamir fonksiyonu taşıyan “-ki”  ekine ilgi zamiri denir. Bu ek daima bitişik yazılır ve Büyük ünlü uyumuna uymaz.

   İlgi zamiri isim tamlamalarında tamlayanın sonuna eklenerek tamlananın görevini yüklenir. Ve tamlamada tamlanan yer almaz ( benim ayakkabım > benimki, onun  cebi > onunki )

 İyelik zamiri: Varlık isimlerinin sonuna gelerek o varlığın kime ait olduğunu belirtirler. Bu  ekler aslında isim tamlamasısın tamlanan unsurunun sonuna gelen iyelik ekleridir: “ –m, -n, s-,ı, -miz,   -niz, -leri” ancak tamlamanın tamlanan unsuru cümlede belirtilmeyince zamir görevini yüklenirler ( Arabasını yeni almış,  Babam bugün geldi, Okulumuz tatile girdi.)     

ZARF 

Fiilleri çeşitli yönlerden niteleyen sıfatlara ve yer , durum, miktar vb. yönlerden fiilin anlamını belirleyen kelimelere zarf denir. Bir başka deyişle, zarflar fiillerin sıfatlarıdır. Zarflar bazen sıfatların da önüne gelerek anlamlarını belirginleştirirler.Zarflar tek başına kullanılmazlar ( sıfatlar gibi)  mutlaka bir fiilin, sıfatın veya zarfın önüne gelmelidirler.Zarflar isim çekim eklerini almazlar ( sıfatlar gibi).Zarflar görevleri bakımından beş gruba ayrılırlar;           __________________Zarf__________________________________________         I                              I                     I                                I                                      I Durum (hal) z.         Zaman z.        Yer (yön) z.        Azlık-çokluk (miktar) z.         Soru z.  

Durum (hal) zarfları: Bunlar fiilde belirtilenin nasıl yapıldığını, ne durumda olduğunu belirten kelimelerdir. Cümlede fiile sorulan  “nasıl ?” sorusuna aldığımız cevaptır;  ( Çocuk güzel okuyor. Çocuk iyi uyudu.) Bu soru isme sorulduğunda alınan cevap sıfattır ( Kardeşim güzel elbisesini giydi. İyi insanlar kalp kırmaz.). Bu ikisi karıştırılmamalıdır! “-ca, -ce” eşitlik eki alan kelimeler durum zarfı olabilir;( İnsanca yaşamak, beraberce gezmek )“ böyle, şöyle, öyle” kelimeleri durum zarfı olabilir; ( Böyle gitme, şöyle yaptı )İkilemeler durum zarfı olabilir; ( yavaş yavaş yürümek, tane tane anlatmak, bata çıka gitmek)Fiile geldiklerinde anlamı kuvvetlendiren ( mutlaka gel, asla söyleme) ; ihtimal bildiren (belki gelir) ; tekrar anlamı katan ( yine kaçtı, bir daha söyle)  kelimeler durum zarfı olabilir; 

Zaman zarfları: Fiillerin anlamını zaman bakımından belirleyen kelimelerdir. Bunlar zarf olarak da kullanılan çeşitli zaman isimleridir. Cümlede fiile sorulan “ne zaman?” sorusuna aldığımız cevaptır. “ dün, yazın, gece, gündüz, er, geç, henüz, şimdi, yine, sabah, akşam, çoktan, daima, hala” gibi kelimeler zaman zarfı olarak kullanılırlar.( Henüz gelmedi, şimdi al, çoktan bitti, hala bekliyor )   “-leyin” eki isimlerin sonuna gelerek zaman zarfı yapar; (sabahleyin, akşamleyin)   “-ları, -leri” iyelik eki asıl görevi dışında zaman zarfı yapar; ( sabahları gel, önceleri  gelmezdi)   “-ın, -in” ilgi eki asıl görevi dışında zaman zarfı yapar; ( yazın bekliyor, kışın gelecek )   “-a,-da, -dan”  hal ekleri asıl görevi dışında zaman zarfı yapar; ( önceden bildirdi, sabahtan geldi, bayramlarda sevinir, eylülde gel, eskiden anlamazdık ). 

Yer (yön) zarfları: Fiillerin yerini veya yönünü belirten kelimelerdir. Yer zarfları aynı zamanda boşlukta bir yer ifade eden yer isimleridir.“ileri, geri, aşağı, yukarı, içeri, beri, dışarı, ön, arka, yan, sağ, sol, uzak, yakın” ( İleri git, geri kal, aşağı bak, içeri gir, dışarı çık, beri gel, arka arka git, yan dön, sol yap, uzak durma, yakın gel)Yer zarfı olan kelimeler cümlede fiile sorulan “nere ?” sorusunu cevaplar. ( “nereye?” sorusuna dolaylı tümleç cevap verir, cevap olan kelime hal eki aldığından adlaşmıştır.) 

Azlık-çokluk ( miktar) zarfları:  Fiillerin, sıfatların veya başka zarfların anlamlarını miktar yönünden belirleyen kelimelerdir. Bazen de önüne geldiği kelimenin anlamını sınırlar.“ en, pek, çok, biraz, kadar, fazla, eksik, seyrek, sık sık, ta, daha, denli”  ( en (güzel çocuk), daha hızlı koş, pek ( sevimli kuzu) , biraz uyudu, eksik kaldı, fazla geldi, (sabaha ) kadar bekle ). 

Soru  zarfları: Yüklemin anlamını soru yoluyla belirleyen zarflardır. Soru zarfının yer aldığı cümlede soru anlamı zarfla sağlanmış demektir. Bu sorunun cevabı da zarf olur.“ nasıl, ne, ne biçim, ne kadar, ne denli”  ( nasıl geldi, ne gezip duruyorsun, ne biçim yaptın, ne kadar aldın, ne denli çalıştın). 

Zarflarda  pekiştirme: Zarfların anlamı da tıpkı sıfatlar gibi ;  ikilemeler yoluyla ( açık açık konuş,  kara kara düşün,  sessiz sedasız git) veya ilk hecenin sonuna “m,p,r,s” harflerinden biri getirilerek ( güpegündüz kaçırılmış, apaçık bildirdi, tertemiz yıkadı ) yapılır.    

EDAT Tek başına anlamı olmayan ve cümledeki kelimeler arasında bağlantı kurarak anlam kazanan kelimelere edat denir. Edatlar isim çekim eki almazlar, cümleden çıkarıldıkları zaman cümlenin anlamında bir eksilme, bozulma olur. Edatlar kelime olarak kullanıldıkları gibi bazen kelime grubu olarak da kullanılırlar. ( bir kilo kadar tatlı aldım, benim için aldı.)  Çekim “hal” eki aldıklarında isimleşirler. (Beride durdu.) Gibi : Benzerlik edatıdır. Cümlede başka kelimelerle grup  kurarak sıfat veya isim gibi de kullanılır. ( aslan gibi asker, onun gibisini görmedim, gün gibi parlardı, su gibi aziz ol .)Sanki : Benzetme edatıdır. ( Sanki gece olmuş, sanki ben biliyorum.)Göre : Karşılaştırma anlamı katar. ( bana göre çok güzel, anlatılanlara göre gitmiş .)Kadar: Benzerlik, karşılaştırma, yakınlık anlamı katar ( kardeşim kadar yakın, senin kadar çalışkan, okula kadar gel, bizim ev kadar genişti, okula kadar gitti. )İçin: Sebep, amaç bildirir. ( Benim için geldi, vatan için feda olsun, okumak için  uğraşıyor.)İle : Başındaki “i ” düşerek sonuna geldiği kelimeye eklenir. ( annesiyle geldi, bizimle okudu.)Yalnız : “Sadece, bir tek”  anlamında kullanıldığında edat olur. ( Yalnız sana güvenir. )Ancak : “Sadece, bir tek” anlamında kullanıldığında edat olur. ( Bunu ancak sen yaparsın .)Karşı: Doğru, civarında anlamı katar. ( Sabaha karşı )Eğer : Şartı kuvvetlendirir  veya şart anlamı verir (Eğer istersen gidebiliriz. )İse: Karşılaştırma edatıdır. ( Ben gittim, annem ise gitmedi, .....arkadaşım ise doksan aldı..)Ki : Kuvvetlendirme edatıdır. ( Böyle olmasını istemedim ki, bilmiyorum ki..)Üzere : Amaç, zaman bildirir. ( Konuşmak üzere geldi,  sabah olmak üzere )Beri : Bir işin başlangıcını gösterir. ( Sabahtan beri bekliyor, eskiden beri böyledir.)    Doğru: Yön bildirir. ( Eve doğru gitti, akşama doğru gel. ) Değil : Eklendiği kelime gruplarına olumsuzluk anlamı katar. ( Kitabı değil defteri getir, bu işten anlamıyor değilim, değil arkadaşım kardeşim olsa affetmem.)Mi : Soru anlamının yanında, pekiştirme, zaman anlamı da taşır. (  Annen şimdi mi geldi ? Akşam oldu mu hüzünlenirim, güzel mi güzel bir kızı var, çalıştı mı başarır. )Başka : Eklendiği kelimeyi hariçte tutar. ( Senden başkası bilemedi, bundan başka kalmadı.)Bunların dışında “ dolayı, ötürü, değin, dek, diye iken, denli, rağmen, karşın, dair, böyle...” gibi kelimeler de edat olarak kullanılırBu kelimelerden bazılarının zaman zaman zarf veya bağlaç olarak da kullanılabildiği unutulmamalıdır.                                                                           

ÜNLEM 

Genellikle tek başına anlamı olmayan, cümle içinde  sevinme, korku, şaşırma, kızma gibi duyguları anlatan veya seslenme bildiren, ses, hece ya da kelimelerdir. Bazen bir kelime grubu veya cümle de ünlem olarak kullanılabilir.

Ünlemler cümlede genellikle cümle dışı unsur olarak tanımlanırlar. Bazen cümle öğesi olarak kullanıldıkları da görülür.

Ünlemler de zaman zaman çekime girerek isim gibi kullanılabilir. ( Benim ahımı aldın.)

       E!     (Eee, çok konuştun!  Ee, nasıl oldu! )

       O!     ( Ooo, kim gelmiş!  Ooo, çok iyi olmuş! )

 Hece: Ey, of, ah, vah, hey, ya, hah, ( Ah elim!, Hey baksana! Hah, şimdi hatırladım!, Of başım!)Kelime : Yandım, eyvah, aman, yeter   ( Yandım anam! , Aman Allah’ım! Yeter artık! )Kelime grubu : Vah vah!,  Vay vay!,  Ey Türk gençliği!,  ( Vah vah! çok üzüldüm.)                                                                            

BAĞLAÇ 

Tek başına anlamı olmayan ancak eş görevli kelime, kelime grubu, cümleleri birbirine bağlamaya yarayan kelimelerdir.

Bağlaçlar, edatlardan farklı olarak cümle içinde bağlandıkları sözlerin görevinde herhangi bir değişme yapmazlar, cümleden çıkarıldıklarında cümlenin anlamında bir  bozulma olmaz.

Bazen ikiden fazla kelime de bağlaçla birbirine bağlanabilir. Bu durumda ilk unsurlar arasına virgül konur; son iki unsur arasına bağlaç konur ( annem, babam, kardeşim ve ben beraber gittik. )

Çok heceli kelimelerde ünlüler hep kalın ya da hep ince olmalıdır. Buna büyük ünlü uyumu denir.

çocukça -> Hepsi kalın

yeşillik -> Hepsi ince

• Ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır. Örnek: anne, kardeş, hangi, elma.
• Türkçe'de bazı ekler (-ken, -leyin, -daş, -yor, imtırak, -msi, -gil) kimi kelimelerde uyumu bozar. Örnek: koşarken, akşamleyin, geliyor.
• Tek heceli kelimelerde ve birleşik kelimelerde ünlü uyumu aranmaz.

Küçük Ünlü Uyumu

Bir kelimenin ilk hecesinde düz sesli harf(a, e, ı, i) varsa, diğer hecelerinde de düz sesli harf olması gerekir. Kelimenin ilk hecesinde yuvarlak sesli harf(o,ö,u,ü) varsa, diğer hecelerinde ya düz-geniş (a, e) ya da dar yuvarlak(u, ü) sesli bulunması gerekir. Buna küçük ünlü uyumu denir.

 Not: Küçük ünlü uyumunda yanyana gelen heceler dikkate alınır. Örneğin, "kolaylık" kelimesinin tüm hecelerine bakarsak ilk hecedeki yuvarlak sesli o'dan sonra ikinci hecede düz-geniş a, son hecede düz sesli ı yer almıştır. Birinci ve üçüncü heceyi dikkate aldığımızda yuvarlaktan sonra düz sesli geldiği için kelimenin küçük ünlü uyumuna uymadığını sanabiliriz. Halbuki bu kelime küçük ünlü uyumuna uymaktadır. Çünkü yuvarlaktan sonra düz-geniş, düzden sonra düz sesli harf kullanılmıştır.

 Ünlü Düşmesi

İki heceli kimi kelimeler ünlüyle başlayan bir ek alınca, kelimenin ikinci hecesindeki dar ünlü düşer. Buna hece düşmesi denir.

omuz-u -> omzu

ağız-ı -> ağzı

• Yapım eki almış bazı kelimelerde de ünlü düşmesi görülür. Örnek: sarı- ar-mak -> sararmak, devir-ik, devrik
• Bazı birleşik kelimelerin oluşumu sırasında ünlü düşmesi görülür. Örnek: kayıp etmek -> kaybetmek, ne için -> niçin
• İki heceli kimi yabancı kökenli kelimelerde de ünlü düşmesi görülür. Örnek: şehir-i -> şehri, hüküm-ü -> hükmü

Ünlü Aşınması

Yer bildiren bazı Türkçe kelimelere ünsüzle başlayan bir ek gelince, kelimenin son hecesindeki ünlü düşer.

ileri- de -> ilerde

bura-da -> burda

Ünlü Türemesi

Bazı Türkçe kelimeler sonlarına -cik/-cık ekini aldıklarında bir ünlü türemesi olur.

bir-cik -> biricik

dar-cık -> daracık

Ünlü Daralması

"a", "e" ünlüleriyle biten fiillerden sonra -yor eki gelirse fiilin son ünlüsünde daralma olur.

başla-yor -> başlıyor

gelme-yor -> gelmiyor

Kaynaştırma

Türkçede iki ünlü yan yana gelmez. Ünlüyle biten bir kelimeden sonra ünlüyle başlayan bir ek gelirse, araya y, ş, s, n seslerinden biri girer. Bu olaya kaynaştırma denir.

elma-y-ı

aklı-n-ı

Not: İki ünlü arasına girmeyen bu sesler kaynaştırma değildir.

Ulama

Ünsüzle biten bir kelimeden sonra, ünlüyle başlayan bir kelime gelirse, ilk kelimenin son sesini ikincinin ilk hecesine bitişik okumaya ulama denir.

Seni bir gün çekip aldılar benden.

 Ünsüzlerle İlgili Özellikler

Sert Sessiz Benzeşmesi

Dilimizde sert ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten kelimelere c, d, g ile başlayan bir ek getirildiğinde c, d, g ünsüzleri sertleşir ve ç, t, k'ya dönüşür. Bu olaya sertleşme denir.

hafif-ce -> hafifçe

balık-cı -> balıkçı

Not: Sertleşme rakamların sonuna getirilen eklerde de aranır. Örnek: 1923'te, 1960'ta

Sert Sessiz Yumuşaması

p, ç, t, k seslerinden biriyle biten bir kelime ünlü ile başlayan bir ek aldığında sözcüğün sonundaki ünsüz yumuşar, b, c, d, g, ğ'ye dönüşür.

dolap-ı -> dolabı

ılaç-a -> ilaca

• Özel isimlerde yumuşama olmaz. Örnek: Zeynep'i, Tarık'ı
• Tek heceli Türkçe kelimelerin çoğunda ve kimi yabancı kelimelerde yumuşama olmaz. Örnek: at-ı, hukuk-u

Ünsüz Düşmesi

Türkçede k sesiyle biten kelimelerden sonra -cik eki gelirse kelimenin sonundaki k sesi düşer.

küçük-cük -> küçücük

ufak-cık -> ufacık

Not: "ufak, yüksek, alçak..." kelimelerinden (-e)l ekiyle türetilmiş fiillerde de ünsüz düşmesi görülür.  Örnek: ufak-l -> ufal, yüksek-l -> yüksel

Ünsüz Türemesi

Yardımcı fiille yapılmış bazı birleşik fiillerde bir ünsüzün türediği görülür.

his-etmek -> hissetmek

af-etmek -> affetmek

Göçüşme

Türkçede bazı kelimelerde ünsüzlerin yer değiştirdiği görülür. Yerel söyleyişlerden kaynaklanan bu durum yazı dilinde görülmez.

kibrit -> kirbit

ekşi -> eşki 

Sahra-yı Cedit, kuva-yı millî, Selman-ı Pak Caddesi, Divanü Lugati’t-Türk, abıhayat, ruh-ı mücerred

2- Erillik-Dişillik

Müvekkil-müvekkile, prens-prenses, müdür-müdire, memur-memure, patron-patroniçe, kont-kontes, host-hostes, Ali-Aliye, selim-Selime, Zeki-Zekiye, artist-aktrist, ilah-ilahe, tanrı-tanrıça

Extra, taxsi, show, na’ş, mısraın, Fatih Camii, gazete bayii, kimya sanayii, fax (faks), mevkiin

4- Ön ekler

Bî-çare, bî-tap, na-çar, na-mahrem, otokontrol, otobiyografi, multi-sistem, multi-medya, bî-haber, ala-turka, ala-franga, bî-taraf, anti-tez, metal-ametal, sosyal-asosyal, teist-atesit

5- Yazıldığı gibi okunma özelliği

Show (şov), stun-up (stendap), müteahhit (mütayit), multi-sistem (malti-sistem), program (proğram), chat (çet), capitol (kapitol), couffeur (kuaför?), retaurant (restoran), cafe (kafe), check-up (çekap), Carrefour (değişik şekilleri var), Turkcell (Türksel), solarium (solaryum)

6- Uzun sesliler

Adalet, kâmil, vâkıf, âlem, sermaye, abide

7- İki sessizle başlayan kelimeler

Kral, tıraş, stasyon (istasyon), tren, elektrik, skandal, standart, flaş, protokol, kulüp, stüdyo, stil, tribün, grup-gurup, plan, statü, slogan, torl

8- Hece bölmede kuralı zorlayan kelimeler

Poliklinik, Belgrad, elektrik, elektron, telgraf, kontrgerilla, eksper, ekstra

9- Türkçede iki ünlü yanyana gelmez.

Fuar, laboratuvar, fiyat, saat, düet, konservatuvar, aile, kuaför, inşaat, acayip, düello, şefaat, iddia, faaliyet, aort

10- Türkçe kelimelerde sonda “b, c, d” harleri olmaz.

Ahmed, Mehmed, ad?

11- İkinci hecede yuvarlak-geniş ünlü olması

İstasyon, doktor, horoz, kontrol, telefon, jeton, egzos, kuaför, abanoz, abone, aforoz, akort, karakol

12- Eklerin büyük ünlü uyumuna uymaması

Saati, kontrolü, folklore, emlâkçi, rolü, refakatçi, kabulü, hâller

13- Çoğul kelimeler

Evliya (veliler), evlat (çocuklar), enbiya (nebiler), memurîn (memurlar), tadilat, tamirat-lar (onarımlar), cumhurbaşkanı, kütüphane, meşrubat, mürettebat, baharat, beyanat, gidişat, hasılat

14- Yabancı ekler

Tur-ist, tur-izm, liberal-izm, romant-izm, taraf-tar, kafa-dar, cumhur-iyet, asker-î, siyas-î, ilm-î, şam-dan, çay-dan-lık, silâh-tar, silâh-şor, sermaye-dar, pas-ör, Türko-log, biyo-loji, demokrat-ik, parfüm-eri, bayrak-tar, sancak,tar, beled-iye, âdil-ane, aciz-ane, dost-ane, ism-en, ahlâk-en, didakt-ik, lir-ik, hürr-iyet, mill-iyet, tezgâh-tar, Türkmen-istan, gül-istan, mal-iye, adl-iye, fabrika-tör

15- Olmayan noktalama işaretleri

Hasan&İsmail, kültür&sanat, sebze&meyve

16- Başta olmayan harfler (j

Jeton, jilet, jandarma (candarma)

17- Harflerin okunuşu

IMF (Ay em ef-İ me fe), CNN (Si en en), NTV (En ti vi), SSK (Se se ka), CD (Si di ), H (Haş), W.C. (Ve ce), 5 n (Beş en), DIGITURK (Dijitürk), NOKIA (Nokya),

18- Kalınlık-incelik uyumu

Sermaye, emanet, adalet, tatil, kalem, kitap, kontör

19- Hece bölünmesi

Kur’an (Ku-ran değil), san’at, neş’e, vak’a, meş’ale

20- Kelime türetme

Kan kardeşi (kanka), kitap aralığı (kitara), elektronik mektup (elmek)

21- Hece bölme

Bid’at

Duygu ve düşünceleri daha açık ifade etmek, cümlenin yapısını ve duraklama noktalarını belirlemek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, sözün vurgu ve ton gibi özelliklerini belirtmek üzere noktalama işaretleri kullanılır.

Noktalama işaretlerinden nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, soru, ünlem, tırnak işaretleri, ayraç ve kesme ait oldukları kelimelere bitişik olarak yazılır ve kesme dışındaki işaretlerden sonra bir harf boşluğu ara verilir.

Nokta ( . )

1. Cümlenin sonuna konur: Türk Dil Kurumu, 1932 yılında kurulmuştur.

Saatler geçtikçe yollara daha mahzun bir ıssızlık çöküyordu.

(Reşat Nuri Güntekin)

2. Bazı kısaltmaların sonuna konur: Alb. (albay), Dr. (doktor), Yrd. Doç. (yardımcı doçent), Prof. (profesör), Cad. (cadde), Sok. (sokak), s. (sayfa), sf. (sıfat), vb. (ve başkası, ve benzeri, ve bunun gibi), Alm. (Almanca), Ar. (Arapça), İng. (İngilizce).

3. Sayılardan sonra sıra bildirmek için konur: 3. (üçüncü), 15. (on beşinci); II. Mehmet, XIV. Louis, XV. yüzyıl; 2. Cadde, 20. Sokak, 4. Levent.

UYARI: Arka arkaya sıralandıkları için virgülle veya çizgiyle ayrılan rakamlardan  yalnızca  sonuncu  rakamdan sonra  nokta  konur: 3, 4 ve 7. maddeler; XII – XIV. yüzyıllar arasında.

4. Bir yazının maddelerini gösteren rakam veya harflerden sonra konur:

                                   I.                1.                            A.           a.

                                   II.               2.                            B.           b.

5. Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 29.5.1453, 29.X.1923.

Tarihlerde ay adları yazıyla da yazılabilir. Bu durumda ay adların­dan önce ve sonra nokta kullanılmaz: 29 Mayıs 1453, 29 Ekim 1923.

6. Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: Tren 09.15'te kalktı. Toplantı 13.00’te başladı.

Tören 17.30'da, hükûmet daireleri kapandıktan yarım saat sonra başlayacaktır.                                                                                   (Tarık Buğra)

7. Bibliyografik künyelerin sonuna konur:

Agâh Sırrı Levend, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, TDK Yayınları, Ankara, 1960.

8. Beş ve beşten çok rakamlı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur: 326.197, 49.750.812, 28.434.250.310.500.

9. Matematikte çarpma işareti yerine kullanılır: 4.5=20

Virgül ( , )

1. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur:

Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan ve biraz da korkudan sonra bu sı­cak, aydınlık ve sevimli odanın havasında erir gibi oldum.

(Halide Edip Adıvar)

Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller

Dillenmiş ağızlarda tutuk dilli gönüller

                                                         (Faruk Nafiz Çamlıbel)

Zindana atılan mahkûmlar gibi titreşerek, haykırarak geri geri kaçmaya uğraşıyorduk.                                                          
                                                                     (Hüseyin Rahmi Gürpınar)

2. Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur: Bir varmış, bir yokmuş.

Umduk, bekledik, düşündük.                     (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

Fakat yol otomobillere yasak olduğundan o da herkes gibi tramvaya biner, kimse kendisine dikkat etmez.

(Falih Rıfkı Atay)

3. Cümlede özel olarak vurgulanması gereken ögelerden sonra konur:

Binaenaleyh, biz her vasıtadan, yalnız ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz.                                                                   
                                                                         (Mustafa Kemal Atatürk)

4. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan ögeleri belirtmek için konur:

Saniye Hanımefendi, merdivenlerde oğlunun ayak seslerini duyar duymaz, hasretlisini karşılamaya atılan bir genç kadın gibi, koltuğundan fırlamış ve ona kapıyı kendi eliyle açmaya gelmişti.

                                                             (Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

5. Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için konur:

Şimdi, efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım.

(Mustafa Kemal Atatürk)

6. Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına konur:

Akşam, yine akşam, yine akşam,

Göllerde bu dem bir kamış olsam!                                        (Ahmet Haşim)

Kopar sonbahar tellerinden

Derinden, derinden, derinden

Biten yazla başlar keder musikisi                     (Yahya Kemal Beyatlı)

7. Tırnak içinde olmayan aktarma cümlelerinden sonra konur: Datça'ya yarın gideceğim, dedi.

Şehirde ilk önce hükûmet doktoruyla karşılaştım.

– Bugünlerde başımı kaşımaya vakit bulamıyorum, dedi.

                  (Reşat Nuri Güntekin)

8.  Konuşma çizgisinden önce konur:

Bahçe kapısını açtı. Sermet Bey’e,

– Bu anahtar köşkü de açar, dedi.                                     (Ömer Seyfettin)

9. Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bil­diren hayır, yok, evet, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra konur: Peki, gideriz. Olur, ben de size katılırım. Hayhay, memnun oluruz. Haydi, geç kalıyoruz.

Evet, kırk seneden beri Türkçe merhale merhale Türkleşiyor.

 (Yahya Kemal Beyatlı)

10. Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime grup­larıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:

Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır.

                                   (Halit Ziya Uşaklıgil)

Bu gece, eğlenceleri içlerine sinmedi. 

(Reşat Nuri Güntekin)

11. Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur:

Efendiler, bilirsiniz ki hayat demek, mücadele, müsademe demektir.

(Mustafa Kemal Atatürk)

Sayın Başkan,

Sevgili Kardeşim,

Değerli Arkadaşım,

12. Sayıların yazılışında, kesirleri ayırmak için konur: 38,6 (otuz se­kiz tam, onda altı), 25,33 (yirmi beş tam, yüzde otuz üç), 0,45 (sıfır tam, yüzde kırk beş).

13. Bibliyografik künyelerde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur:

Falih Rıfkı Atay, Tuna Kıyıları, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938.

Yazarın soyadı önce yazılmışsa soyadından sonra da virgül konur:

Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara, 1958.

UYARI: Metin içinde ve, veya, yahut bağlaçlarından önce de sonra da virgül konmaz:

Nihat sabaha kadar uyuyamadı ve şafak sökerken Faik'e bol teşek­kürlerle dolu bir kâğıt bırakarak iki gün evvelki cephe dönüşü kıyafeti ile sokağa fırladı.                                                        (Peyami Safa)

Ben Atatürk'le üç veya iki defa karşılaştım.

                                                                                     (Burhan Felek)

Ya şevk içinde harap ol ya aşk içinde gönül

Ya lale açmalıdır göğsümüzde yahut gül!

                                                                              (Yahya Kemal Beyatlı)

UYARI: Metin içinde tekrarlı bağlaçlardan önce ve sonra virgül konmaz:

Hem gider hem ağlar.

Ya bu deveyi gütmeli ya bu diyardan gitmeli. (Atasözü)

Gerek nesirde gerek nazımda yeni bir söyleyişe ulaşılmıştır.

Siz ister inanın ister inanmayın, bir gün bile durmam.

Ne kız verir ne dünürü küstürür.

UYARI: Cümlede pekiştirme ve bağlama görevinde kullanılan  da / de bağlacından sonra virgül konmaz:

İmlamız, lisanımız düzelince lisanımız da kafamız düzelince düzele­cek, çünkü o da ancak onlar kadar bozuktur, fazla değil!                                             

 (Yahya Kemal Beyatlı)

UYARI: Metin içinde -ınca / -ince anlamında zarf-fiil görevinde kulla­nılan mı / mi ekinden sonra virgül konmaz:

Ben aç yattım mı kötü kötü rüyalar görürüm nedense.

(Orhan Kemal )

Öyle zekiler vardır, konuştular mı ağızlarından bal akıyor sanırsın.

                                                                                     (Attila İlhan)

UYARI:  Şart ekinden sonra virgül konmaz:

Tenha köşelerde ağız ağıza konuşurken yanlarına biri gelecek olursa hemen susuyorlardı.                                          (Reşat Nuri Güntekin)

Gör gözlerinle de aklın yatarsa anlatıver millete.

(Tarık Buğra)

UYARI: Metin içinde zarf-fiil ekleriyle oluşturulmuş kelimelerden sonra virgül konmaz:

Cumaları bahçede buluştukça kıza kendisinin adi bir mektep talebesi olmadığını anlatmaya çalışıyordu.                                                                                                                                           (Halide Edip Adıvar)

Şimdiye dek, ben kendimi bildim bileli kimse Değirmenoluk köyünden kaçıp da başka köyde çobanlık, yanaşmalık etmedi. 

                                                                               (Yaşar Kemal)

Meydanlığa varmadan bir iki defa İsmail kendisini gördü mü diye kahveye baktı.                                                                                                                                                                                             (Necati Cumalı)

Ancak yemekte bir karara varıp arkadaşına dikkatli dikkatli bakarak konuştu.                                                                           (Samim Kocagöz)

Noktalı Virgül ( ; )

1. Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için konur: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan, Orhan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül, Yonca adları verilir. Türkiye, İngiltere, Azerbaycan; İstanbul, Londra, Bakü.

2. Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayır­mak için konur: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum. At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

İki Nokta ( : )

1. Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna konur:

Yeni harfler alındıktan sonra eski yazı ile bir tek kelime bile yazma­yan iki kişi görmüşümdür: Atatürk ve İnönü!

           (Falih Rıfkı Atay)

– Buğdayla arpadan başka ne biter bu topraklarda?

Ziraatçı sayar:

– Yulaf, pancar, zerzevat, tütün...

                                            (Falih Rıfkı Atay)

2. Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur:

Bu kararın istinat ettiği en kuvvetli muhakeme ve mantık şu idi: Esas, Türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır.

 (Mustafa Kemal Atatürk)

Kendimi takdim edeyim: Meclis kâtiplerindenim.

(Falih Rıfkı Atay)

Derler: İnsanda derin bir yaradır köksüzlük;

Budur âlemde hudutsuz ve hazin öksüzlük.       

(Yahya Kemal Beyatlı)

3. Ses biliminde uzun ünlüyü göstermek için kullanılır: a:ile, ka:til, usu:le, i:cat.

4. Edebî eserlerdeki karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişinin adın­dan sonra konur:

Bilge Kağan:         Türklerim, işitin!

                                  Üstten gök çökmedikçe

                                  alttan yer delinmedikçe

                                  ülkenizi, törenizi kim bozabilir sizin?

Koro :                      Göğe erer başımız

                                  başınla senin !

Bilge Kağan :         Ulusum birleşip yücelsin diye

                                  gece uyumadım, gündüz oturmadım.

                                  Türklerim Bilge Kağan der bana.

                                  Ben her şeyi onlar için bildim.

                                 Nöbetteyim !                              (A. Turan Oflazoğlu)

5. Genel Ağ adreslerinde kullanılır: http://tdk.org.tr

6. Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: 56:8=7, 100:2=50

Üç Nokta ( ... )

1. Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur:

Ne çare ki çirkinliği hemencecik ve herkes tarafından görülüveri­yordu da, bu yanı...                                                                                         (Tarık Buğra)

2. Kaba sayıldığı için veya bir başka sebepten ötürü açıklanmak is­tenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur: Kılavuzu karga olanın burnu b...tan çıkmaz.

Arabacı B...'a yaklaştığını söylüyor, ikide bir fırsat bularak arabanın içine doğru başını çeviriyordu.

(Ahmet Hamdi Tanpınar)

3. Alıntılarda; başta, ortada ve sonda alınmayan kelime ve bölümle­rin yerine konur:

... derken şehrin öte başından boğuk boğuk sesler gelmeye başladı...                                                                                               (Tarık Buğra)

4. Sözün bir yerde kesilerek geri kalan bölümün okuyucunun hayal dünyasına bırakıldığını göstermek veya ifadeye güç katmak için konur:

Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz!

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

Binaenaleyh, biz her vasıtadan, yalnız ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz. O noktainazar şudur: Türk milletini, medeni cihanda, layık olduğu mevkiye isat etmek ve Türk cumhuriyetini sarsılmaz temelleri üzerinde, her gün, daha ziyade takviye etmek...

                                                                                                     (Mustafa Kemal Atatürk)

5. Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için konur:

Gölgeler yaklaştılar. Bir adım kalınca onu kıyafetinden tanıdılar:

— Koca Ali... Koca Ali, be!..

                                                                                      (Ömer Seyfettin)

6. Karşılıklı konuşmalarda, yeterli olmayan, eksik bırakılan cevap­larda kullanılır:

— Yabancı yok!

— Kimsin?

— Ali...

— Hangi Ali?

— ...

— Sen misin, Ali usta?

— Benim!..

— Ne arıyorsun bu vakit buralarda?

— Hiç...

— Nasıl hiç? Suya çekicini mi düşürdün yoksa !..

— !..                                                                                       (Ömer Seyfettin)

UYARI: Üç nokta yerine iki veya daha çok nokta kullanılmaz.

Soru İşareti ( ? )

1. Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur:

 Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı?             (Faruk Nafiz Çamlıbel)

 Sular mı yandı? Neden tunca benziyor mermer?            (Ahmet Haşim)

Atatürk bana sordu:

— Yeni yazıyı tatbik etmek için ne düşündünüz?         (Falih Rıfkı Atay)

Soru eki ve soru kelimesi kullanılmadan ezgili söyleyişlerde soru işareti kullanılır:

Gümrükteki memur başını kaldırdı:

— Adınız?

2. Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır: Yunus Emre (1240?-1320), (Doğum yeri: ?).

Türk halk felsefesinin, Türk nükteciliğinin ve mizah dehasının bü­yük mümessili Nasreddin Hoca da (Hâce Nasirüddin) bu asırda yaşa­mıştır (1208 ?-1284).

(Türk Dünyası El Kitabı)

Ankara'dan Konya'ya 1,5 (?) saatte gitmiş.

1496 (?) yılında doğan Fuzuli ...

UYARI : mı / mi eki -ınca / -ince anlamında zarf-fiil işleviyle kulla­nıldığında soru işareti konmaz: Akşam oldu mu sürüler döner. Hava karardı mı eve gideriz.

Bahar gelip de nehir çağıl çağıl kabarmaya başlamaz mı içimi geri kalmış bir saat huzursuzluğu kaplardı.

(Haldun Taner)

UYARI : Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur:

Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?

Üsküdar'dan mı, Hisar'dan mı, Kavaklar'dan mı?

(Yahya Kemal Beyatlı)

Ünlem İşareti ( ! )

1. Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlele­rin sonuna konur:

Ne mutlu Türk’üm diyene!                                      (Mustafa Kemal Atatürk)

Hava ne kadar da sıcak!

Aşk olsun!

Ne kadar akıllı adamlar var!

2. Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur:

Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!   

                                                                               (Mustafa Kemal Atatürk)

Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklalini, Türk cumhuriye­tini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir.                      (Mustafa Kemal Atatürk)

Ak tolgalı beylerbeyi haykırdı: İlerle!

                                                                                          (Yahya Kemal Beyatlı)

Dur, yolcu! Bilmeden gelip bastığın

Bu toprak bir devrin battığı yerdir.

                                 (Necmettin Halil Onan)

UYARI: Ünlem işareti, seslenme ve hitap sözlerinden hemen sonra konulabi­leceği gibi cümlenin sonuna da konabilir:

Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken

Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz!

                                (Faruk Nafiz Çamlıbel)

3. Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra yay ayraç içinde ünlem işareti kullanılır:

İsteseymiş bir günde bitirirmiş (!) ama ne yazık ki vakti yokmuş (!).

Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.

UYARI: Ünlemden sonra üç nokta yerine iki nokta konulması yeterlidir.

Gök ekini biçer gibi!.. Başaklar daha dolmadan.             (Tarık Buğra)

Kısa Çizgi ( - )

1. Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur:

Soğuktan mı titriyordum, yoksa heyecandan, üzüntüden mi bil-        mem. Havuzun suyu bulanık. Kapının saatleri 12'yi geçmiş. Kanepe-        lerde kimseler yok. Tramvay ne fena gıcırdadı! Tramvaydaki adam bir tanı-  dık mı idi acaba? Ne diye öyle dönüp dönüp baktı? Yoksa kimsecik-         lerin oturmadığı kanepelerde bu saatte pek başıboşlar mı oturur?

                                                                         (Sait Faik Abasıyanık)

2. Ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır:

Küçük bir sürü -dört inekle birkaç koyun- köye giren geniş yolun ağzında durmuştu.                                                                     (Ömer Seyfettin)

3. Dil bilgisinde kökleri ve ekleri ayırmak için konur: al-ış, dur-ak, gör-gü-süz-lük.

4. Fiil kök ve gövdelerini göstermek için kullanılır: al-, dur-, gör-, ver-; başar-, kana-, okut-, taşla-, yazdır-.

5. Eklerin başına konur: -ak, -den, -ış, -lık.

6. Heceleri göstermek için kullanılır: a-raş-tır-ma, bi-le-zik, du-ruş-ma, ku-yum-cu-luk, prog-ram, ya-zar-lık.

7. Kelimeler arasında “-den...-a, ve, ile, ila, arasında” anlamlarını vermek için kullanılır: Türkçe-Fransızca Sözlük, Aydın-İzmir yolu, Ankara-İstanbul uçak seferleri, Türk-Alman ilişkileri, Ural-Altay dil grubu, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, 09.30-10.30, Beşiktaş-Fenerbahçe karşılaşması, Manas Destanı'nda soy-dil-din üçgeni, 1914-1918 Birinci Dünya Savaşı, 2003-2004 öğretim yılı.

8. Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır: 50-20=30

Uzun Çizgi (—)

Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir.

Arabamız tutarken Erciyes'in yolunu:

“Hancı dedim bildin mi Maraşlı Şeyhoğlu'nu?”

Gözleri uzun uzun burkuldu kaldı bende,

Dedi:

— Hana sağ indi, ölü çıktı geçende!

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

Frankfurt'a gelene herkesin sorduğu şunlardır:

— Eski şehri gezdin mi?

— Rothshild'in evine gittin mi?

— Goethe'nin evini gezdin mi?

                                                                                                     (Ahmet Haşim)

Oyunlarda uzun çizgi konuşanın adından sonra da konabilir:

Sıtkı Bey — Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var. Gerçekten ölecek adam ister.

İslam Bey — Ben daha ölmedim.

                                                                                     (Namık Kemal)

UYARI : Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kul­lanılmaz.

Eğik Çizgi ( / )

1. Yan yana yazılması gereken durumlarda mısraların arasına konur: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak / O benim milletimin yıldızıdır parlayacak / O benimdir o benim milletimindir ancak.                             (Mehmet Akif Ersoy)

2. Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur: Altay Sokağı, Nu.: 21/6  Kurtuluş / ANKARA

3. Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 18/11/1969, 15/IX/1994.

4. Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için kullanılır: -a/-e, -an /-en, -lık /-lik, -madan /-meden.

5.  Genel Ağ adreslerinde kullanılır: http://tdk.gov.tr

6. Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: 70/2=35

Ters Eğik Çizgi ( \ )

Bilgisayar yazılımlarında art arda gelen dizinleri birbirinden ayırt etmek için kullanılır: C:\Dos>MD \Oyun

Tırnak İşareti ( “ ” )

1. Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tır­nak içine alınır: Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinin ön cephesinde Atatürk'ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” vecizesi yer almaktadır. Ulu önderin “Ne mutlu Türk’üm diyene!” sözü her Türk'ü duygulandırır.

Bakınız, şair vatanı ne güzel tarif ediyor:

“Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır.

Toprak eğer uğrunda ölen varsa vatandır.”

UYARI : Tırnak içindeki alıntının sonunda bulunan işaret (nokta, soru işareti, ünlem işareti vb.) tırnak içinde kalır: “Akıl yaşta değil baş­tadır.” atasözü yüzyılların tecrübesinden süzülüp gelen bir gerçeği ifade etmiyor mu?

“İzmir üzerine dünyada bir şehir daha yoktur!” diyorlar.

(Yahya Kemal Beyatlı)

UYARI : Uzun alıntılarda her paragraf ayrı ayrı tırnak içine alınır.

2. Özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır: Yeni bir “barış taarruzu” başladı.

3. Cümle içerisinde kitapların ve yazıların adları ve başlıkları tırnak içine alınır:

Yahya Kemal'in bazı şiirleri “Kendi Gök Kubbemiz” adı altında çıktı.

(Ahmet Hamdi Tanpınar)

“Yazım Kuralları” bölümünde bazı uyarılara yer verilmiştir.

UYARI: Cümle içerisinde özel olarak belirtilmek istenen sözler, kitapların ve yazıların adları ve başlıkları tırnak içine alınmaksızın koyu yazılarak veya eğik yazıyla (italik) dizilerek de gösterilebilir:

Höyük sözü Anadolu'da tepe olarak geçer.

Cahit Sıtkı'nın Şairin Ölümü şiirini Yahya Kemal çok sevmişti.

(Ahmet Hamdi Tanpınar)

UYARI : Tırnak içine alınan sözlerden sonra kesme işareti kulla­nılmaz: Yahya Kemal’in “Aziz İstanbul”unu okudunuz mu?

4. Bibliyografik künyelerde makale adları tırnak içinde verilir.

Tek Tırnak İşareti ( ‘ ’ )

Tırnak içinde verilen ve yeniden tırnağa alınması gereken bir sözü belirtmek için kullanılır:

Edebiyat öğretmeni “Şiirler içinde ‘Han Duvarları’ gibisi var mı?” dedi ve Faruk Nafiz’in bu güzel şiirini okumaya başladı.

“Atatürk henüz ‘Gazi Mustafa Kemal Paşa’ idi. Benden ona dair bir kitap için ön söz istemişlerdi.”                              

         (Falih Rıfkı Atay)

Denden İşareti (")

Bir yazıdaki maddelerin sıralanmasında veya bir çizelgede alt alta gelen aynı sözlerin, söz gruplarının ve sayıların tekrar yazılmasını önlemek için kullanılır:

a. Etken         fiil

b. Edilgen       "

c. Dönüşlü      "

ç. İşteş             "

Yay Ayraç ( ( ) )

1. Cümlenin yapısıyla doğrudan doğruya ilgili olmayan açıklamalar için kullanılır:

Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yazıyorum.) gezsek bile görmek için değil, kendimizi göstermek için geziyoruz.

(Nurullah Ataç)

UYARI: Yay ayraç içinde bulunan özel isimler ve yargı bildiren anlatımlar büyük harfle başlar ve sonuna uygun noktalama işareti getirilir.

UYARI : Hakkında açıklama yapılan söze ait ek, ayraç kapandıktan sonra yazılır:

Yunus Emre (1240?- 1320)'nin...

2. Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini, durumunu açıkla­mak ve göstermek için kullanılır:

İhtiyar – (Yavaş yavaş Kaymakama yaklaşır.) Ne oluyor beyefendi? Allah rızası için bana da anlatın...

 (Reşat Nuri Güntekin)

3. Alıntıların aktarıldığı eseri veya yazarı göstermek için kullanılır:

Cihanın tarihi, vatanı uğrunda senin kadar uğraşan, kanını döken bir millet daha gösteremez. Senin kadar kimse kendi vatanına sahip ol­maya hak kazanmamıştır. Bu vatan ya senindir, ya kimsenin.

                                                                     (Ahmet Hikmet Müftüoğlu)

Eşin var, aşiyanın var, baharın var ki beklerdin

Kıyametler koparmak neydi ey bülbül, nedir derdin?    

                                                                                     (Mehmet Akif Ersoy)

4. Alıntılarda, başta, ortada ve sonda alınmayan kelime ve bölümle­rin yerine konulan üç nokta, yay ayraç içine alınabilir.

5. Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır.

6. Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını gös­termek için kullanılan soru işareti yay ayraç içine alınır.

7. Bir yazının maddelerini gösteren sayı ve harflerden sonra kapama ayracı konur:

                I)             1)                                            A)           a)

                II)            2)                                            B)            b)

Köşeli Ayraç ( [ ] )

1. Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce köşeli ayraç kullanılır:

Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1886-1973)] en güzel eserlerini Bodrum'da yazmıştır.

2. Bibliyografik künyelere ilişkin bazı ayrıntıları göstermek için kullanılır: Reşat Nuri [Güntekin], Çalıkuşu, Dersaadet, 1922.

Server Bedi [Peyami Safa]

Kesme İşareti ( ' )

1. Aşağıda sıralanan özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır:

a. Kişi adları, soyadları ve takma adlar: Atatürk’üm, Fatih Sultan Mehmet’e, Muhibbi’nin, Gül Baba’ya, Sultan Ana’nın, Yurdakul’dan, Kâzım Karabekir’i, Yunus Emre’yi, Ziya Gökalp’tan, Refik Halit Karay’mış, Ahmet Cevat Emre’dir, Namık Kemal’se.

UYARI : Sonunda p, ç, t, k ünsüzlerinden biri bulunan Ahmet, Çelik, Çiçek, Halit, Mehmet, Mesut, Murat, Özbek, Recep, Yiğit, Bosna-Hersek, Gaziantep, Kerkük, Sinop, Tokat, Zonguldak gibi özel adlara ünlüyle başlayan ek getirildiğinde kesme işaretine rağmen Ahmedi, Çeliği, Çiçeği, Halidi, Mehmedi, Mesudu, Muradı, Özbeği, Recebi, Yiğidi, Bosna-Herseği, Gaziantebi, Kerküğü, Sinobu, Tokadı, Zonguldağı biçiminde son ses yumuşatılarak söylenir.

UYARI: Özel adlar için yay ayraç içinde bir açıklama yapıldığında kesme işareti yay ayraçtan sonra konur: Yunus Emre (1240?-1320)'nin, Yakup Kadri (Karaosmanoğlu)'nin.

Ancak cins isimler için yapılan açıklamalarda yay ayraçtan sonra doğal olarak kesme işaretine gerek yoktur: İmek fiili (ek fiil)nin geniş zamanı şahıs ekleriyle çekilir.

UYARI : Özel adlar yerine kullanılan "o" zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrıl­maz.

b. Millet, boy, oymak adları: Türk’üm, Alman’sınız, İngiliz’den, Rus’muş, Oğuz’un, Kazak’a, Kırgız’ım, Özbek’e, Karakeçili’nin, Hacımusalı’ya.

c. Devlet adları: Türkiye Cumhuriyeti’ni, Osmanlı Devleti’ndeki, Amerika Birleşik Devletleri’ne, Azerbaycan Cumhuriyeti’nden.

ç. Din ve mitoloji ile ilgili özel adlar: Allah’ın, Tanrı’ya, Cebrail’den, Zeus’u.

d. Kıta, deniz, nehir, göl, dağ, boğaz, geçit, yayla; ülke, bölge, il, ilçe, köy, semt, bulvar, cadde, sokak vb. coğrafyayla ilgili yer adları: Asya’nın, Marmara Denizi’nden, Akdeniz’i, Meriç Nehri’ne, Van Gölü’ne, Ağrı Dağı’nın, Çanakkale Boğazı’nın, Zigana Geçidi’nden, Uzunyayla’ya, Türkiye’dir, İç Anadolu’da, Doğu Anadolu’ya, Ankara’ymış, Sungurlu’ya, Ziya Gökalp Bulvarı’ndan, Yıldız Mahallesi’ne, Taksim Meydanı’ndan, Reşat Nuri Sokağı’na.

UYARI: Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyiş söz konusu olduğu zaman ekten önce kesme işareti kullanılır: Hisar’dan, Boğaz’dan.

e. Gök bilimiyle ilgili adlar: Jüpiter’den, Venüs’ü, Halley’in, Merih’e, Büyükayı’da, Yedikardeş’ten, Samanyolu’nda.

f. Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb. adları: Dolmabahçe Sarayı’nın, Çankaya Köşkü’ne, Sait Halim Paşa Yalısı’ndan, Ankara Kalesi’nden, Horozlu Han’ın, Galata Köprüsü’nün, Bilge Kağan Abidesi’nde, Çanakkale Şehitleri Anıtı’na.

g. Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri (tablo, heykel, müzik vb.) adları: Nutuk’ta, Safahat’tan, Kiralık Konak’ta, Sinekli Bakkal’ı, Hürriyet’te, Resmî Gazete’de, Onuncu Yıl Marşı’nı, Yunus Emre Oratoryosu’nu, Atatürk Uluslararası Barış Ödülü’nü.

ğ. Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge ve genelge adları: Millî Eğitim Temel Kanunu’na, Medeni Kanun’un, Atatürk Uluslararası Barış Ödülü Tüzüğü’nde, Telif Hakkı Yayın ve Satış Yönetmeliği’nin.

UYARI: Belli bir kanun, tüzük, yönetmelik kastedildiğinde büyük harfle yazılan kanun, tüzük, yönetmelik sözlerinin ek alması durumunda kesme işareti kullanılır: Bu Kanun’un 17. maddesinin c bendi... Yukarıda adı geçen Yönetmelik’in 2’nci maddesine göre... vb.

h. Hayvanlara verilen özel adlar: Sarıkız’ın, Karabaş’a, Pamuk’u, Minnoş’tan.

UYARI: Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dekanlığına, Hacettepe Üniversitesi Rektörlüğüne, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanlığının; Bakanlar Kurulunun, Danışma Kurulundan, Yürütme Kuruluna; Mavi Köşe Bakkaliyesinden, Gimanın.

UYARI : Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki ve bunlardan sonra gelen diğer ekler kesmeyle ayrılmaz: Türklük, Türkleşmek, Türkçü, Türkçülük, Türkçe, Müslümanlık, Hristiyanlık, Avrupalı, Avrupalılaşmak, Aydınlı, Konyalı, Bursalı, Ahmetler, Mehmetler, Yakup Kadriler, Türklerin, Türklüğün, Türkleşmekte, Türkçenin, Müslümanlıkta, Hollandalıdan, Hristiyanlıktan, Atatürkçülüğün.

2. Kişi adlarından sonra gelen saygı sözlerine getirilen ekleri ayırmak için konur: Nihat Bey’e, Ayşe Hanım’dan, Mahmut Efendi’ye, Enver Paşa’ya vb.

UYARI: Unvanlardan sonra gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Cumhurbaşkanınca, Başbakanca, Türk Dil Kurumu Başkanına göre vb.

3. Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur: TBMM'nin, TDK'nin, BM'de, ABD'de, TV'ye.

UYARI : Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalar kesmeyle ayrılmaz. Bu tür kısaltmalarda ek noktadan ve üs işaretinden sonra,  kelimenin ve üs işaretinin okunuşuna uygun olarak yazılır: vb.leri, Alm.dan, İng.yi; cm³e (santimetre küpe), m²ye (metre kareye), 6⁴ten (altı üssü dörtten).

4. Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur: 1985'te, 8'inci madde, 2'nci kat; 7,65’lik, 9,65’lik.

1919 senesi Mayısının 19'uncu günü Samsun'a çıktım.    

(Mustafa Kemal Atatürk)

5. Şiirde seslerin ölçü dolayısıyla düştüğünü göstermek için kesme işareti kullanılır:

Bir ok attım karlı dağın ardına

Düştü n'ola sevdiğimin yurduna

İl yanmazken ben yanarım derdine

Engel aramızı açtı n'eyleyim                  (Karacaoğlan)

6. Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur: a'dan z'ye kadar, b'nin m'ye dönüşmesi, Türkçede -lık'la yapılmış sözler.

UYARI: Akım, çağ ve dönem adlarından sonra gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: Eski Çağın, Yükselme Döneminin, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatına.

Kaynak: TDK Yazım Kılavuzu

Geniş Zaman

İsim soylu kelimelere kişi ekleri getirilerek yapılır. Bunlar geniş zaman eklerinin yerini tutar. Üçüncü kişilere "-dir" eki getirilir.

"öğretmenim, öğretmensin,öğretmen(dir), öğretmeniz, öğretmensiniz, öğretmendirler/ öğretmenlerdir"

Olumsuzu "değil" kelimesi getirilerek yapılır.

"yorgun değilim, yorgun değilsin, yorgun değil, yorgun değiliz, yorgun değilsiniz, yorgun değiller"

"Öğretmenim yurt dışına gitti." cümlesinde "öğretmen" kelimesi iyelik eki almıştır. "Ben Kadıköy'de öğretmenim." cümlesinde ek-fiil almış ve yüklem olmuştur.
Üstümüze doğan bir güneşsin sen.
Her taraf bugün bir başka güzel(dir).

Uyarı: Ek-fiilin en zor anlaşılan ve karıştırılan kipi şimdiki zaman kipidir.

Görülen Geçmiş Zaman

Ek-fiilin görülen (bilinen) geçmiş zaman çekimi, kavramların ve varlıkların bilinen geçmişteki durumuna şahit olunduğunu gösterir.

"sevinçli idim, sevinçli idin, sevinçli idi, sevinçli idik, sevinçli idiniz, sevinçli idiler"
"sevinçli değildim, sevinçli değildin, sevinçli değildi, sevinçli değildik, sevinçli değildiniz, sevinçli değildiler (değillerdi)"

Uyarı: ek-fiilin üçüncü çoğul şekli iki türlü de çekilir: sevinçli değildiler (değillerdi)"

Bir güzelin hayranıydım.
Dün daha heyecanlıydın.
Dayım çok merhametli biriydi.

Öğrenilen Geçmiş Zaman

Ek-fiilin öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman çekimi, kavramların ve varlıkların öğrenilen geçmişteki durumunun başkasından duyulduğunu anlatır.

"küçük imişim, küçük imişsin, küçük imiş, küçük imişiz, küçük imişsiniz, küçük imişler"

Genellikle bitişik yazılır, burada ek-fiil daha iyi görülsün diye ayrı yazılmıştır.

"küçük değilmişim, küçük değilmişsin, küçük değilmiş, küçük değilmişiz küçük değilmişsiniz küçük değilmişler (değillermiş)"

Suçlanan sadece benmişim.
Meğer sen ne çalışkanmışsın.
Adam yirmi yıldır evine hasretmiş.

Ben iyi bir okurum. Ek-fiilin geniş zamanı
Hep iyi kitaplar okurum. Geniş zaman 1. tekil şahıs eki
Benim okurum anlayışlıdır. İyelik eki

Uyarı: Yukarıdaki cümlelerde "-um" ekinin farklı üç görevde kullanıldığını görüyoruz. Aralarındaki farkı kavradıysa ek-fiil konusunu öğrenmişiz demektir.

Şart Kipi

İsimler -se eki alarak dilek-şart bildirdiklerinde ek-fiil almış olurlar. Diğer ek-fiil ekleri ismi yüklem yaptığı halde şart kipi ismi yüklem yapmaz. Devamında isim veya fiil mutlaka bir yüklem bulunur. Sadece eksiltili cümlelerde yüklemi olmayabilir.

"memnunsam, memnunsan, memnunsa, memnunsak, memnunsanız, memnunlarsa"

olumsuzunda ise ek-fiil "değil" kelimesinden sonra gelir.

"memnun değilsem, memnun değilsen, memnun değilse, memnun değilsek, memnun değilseniz, memnun değillerse"

Bazı dil bilgisi uzmanları ek-fiilin yukarıdaki tanımında da olduğu gibi basit zamanlı fiillerin sonuna gelerek bu fiilleri birleşik zamanlı fiile dönüştüren ek olarak da kabul etmektedir. Birleşik zamanlı fiil hakkında geniş bilgi almak için tıklayınız.

Basit zamanlar

1. Görülen geçmiş zaman, (-di): gel-di-m
2. Öğrenilen geçmiş zaman, (-miş): gel-miş-i-m
3. Şimdiki zaman, (-yor): gel-i-yor-u-m
4. Gelecek zaman, (-ecek): gel-ece(k)-i-m
5. Geniş zaman, (i/e)r: gel-ir-i-m

Birleşik zamanlar

1. Hikâye birleşik zamanı, (-di): gel-di-y-di-m
2. Rivayet birleşik zamanı, (-miş): gel-iyor-muş-u-m
3. Şart birleşik zamanı, (-se, -sa): gel-miş-se-m

Yukarıdaki fiillerin açık şekli geldi idim, geliyor imişim ve gelmiş isem'dir.

Bildirme (haber) kipleri

Görülen Geçmiş Zaman

Fiil kök ya da gövdelerine -di (-dı, -du, -dü) eki getirilerek yapılır: gel-di, al-dı, bul-du, gör-dü... Bu kip, geçmişte gerçekleşmiş; fakat örülen, bilinen bir eylemi anlatmak için kullanılır.

Öğrenilen Geçmiş Zaman

Fiil kök ya da gövdelerine -miş (-mış, -muş, -müş) eki getirilerek yapılır: bil-miş, al-mış, dur-muş, gör-müş... Bu kip geçmişte gerçekleşmiş; ancak kişinin bunu bizzat görmediğini, başkasından duyduğunu ya da öğrendiğini ifade etmek için kullanılır. -miş eki, eklendiği kelimelere türlü anlamlar katabilir: Elim kanamış (farkında olmama). Biz senin gibileri çok dinlemişiz (övünme) gibi.

Şimdiki Zaman

Fiilin bildirdiği işin, oluşun ve hareketin içinde bulunan zamanda başladığını, olduğunu ya da sürdürüldüğünü bildirir. Şimdiki zaman kipi -yor ekiyle yapılır: al-ı-yor, gör-ü-yor, bil-i-yor, tut-u-yor...

Gelecek Zaman

Fiilin bildirdiği işin, oluşun, hareketin, içinde bulunulan zamandan sonra olacağını, yapılacağını bildirir. Bu kip -ecek, -acak ekiyle oluşturulur: gel-ecek, al-acak, bil-ecek, sor-acak...

Geniş Zaman

Fiilin bildirdiği işin, oluşun ve hareketin eniş bir zaman içinde yapıldığını, yapılacağını bildirir. Geniş zaman kipi fiil kök ya da gövdesine -r, (e)r, (i)r, eklerinden biri getirilerek yapılır: gel-ir, bil-ir, al-ır, sor-ar, gör-ür, oku-r...

Dilek (isteme) kipleri

Bu kipler, fiilin bildirdiği işe, oluşa ve harekete dilek, istek, gereklik ya da emir anlamı katar.

Dilek-şart (koşul) kipi

Dilek anlamı taşıyan bu kip fiilin kök ya da gövdesine -se, -sa eki getirilerek yapılır: gel-se, al-sa, bil-se, anla-sa...

İstek kipi

Fiilin bildirdiği işe, oluşa, harekete istek anlamı katan bu kip -e, -a ekiyle yapılır: gel-e, al-a, bul-a, sor-a...

Gereklilik kipi

Fiilin bildirdiği için, oluşun, hareketin olması, yapılması gerektiğini bildiren bu kip -meli (-malı) ekiyle kurulur: gel-meli, al-malı, sor-malı, bil-meli...

Emir (buyurma) kipi

Fiilin bildirdiği işin, oluşun hareketin gerçekleşmesi için kullanılır. Emir kipinin I. tekil ve I. çoğul kişileri yoktur. II. tekil kişisi eksizdir. II. çoğul kişi in, -iniz ekiyle yapılır: gel-in (gel-iniz), al-ın (al-ınız)... gibi. III. tekil kişisi ise -sin (-sın, -sun, -sün) ekiyle yapılır: bil-sinler, al-sınlar, dur-sunlar, gör-sünler... gibi.

Emir kipinin dilek anlamında kullanıldığı da olur.

Nesne alıp almamalarına göre fiillerde çatı

Nesne, yüklemin bildirdiği eylemden etkilenen varlıktır. Türkçe'de bazı cümlelerde nesne bulunabildiği halde bazı cümlelerde nesne bulunması mümkün değildir. Bunun için de nesne alıp almamalarına göre fiiller ikiye ayrılır.

Geçişli fiiller

Nesne alan fiillere geçişli fiil denir. Türkçe'de kılış bildiren fiiller genellikle geçişlidir: açmak, bağlamak, atmak, çözmek... gibi. Geçişli fiillere neyi, kimi soruları sorulduğunda cevap alınır. Geçişli fiillerin yüklem olduğu cümlelerde, söylenmek istenmezse, nesne bulunmayabilir.

Geçişsiz fiiller

Nesne almayan fiillere geçişsiz fiil denir. Geçişsiz fiillere neyi, kimi soruları sorulduğunda cevap alınmaz. Türkçe'de oluş bildiren fiiller genellikle geçişsizdir: uyumak, ölmek, düşmek, susmak... gibi. Geçişsiz fiillerin yüklem olduğu cümlelerde nesne bulunmaz.

Geçişsiz fiiller ek yardımıyla geçişli hale getirilebilir. Böyle fiillere oldurgan fiil denir. Örnek: üşümek/üşü-t-mek, uyumak/uyu-t-mak, yatmak/yat-ır-mak, susmak/sus-tur-mak...

Geçişli fiillerin geçişlilik dereceleri ek yardımıyla artırılabilir: Bu tür fiiller ettirgen adını alır. Bu fiiller öznesine göre de ettirgen olarak isimlendirilir. al-dır-t-tır-mak, bul-dur-t-tur-mak, yaz-dır-t-tır-mak...

Dilimizde bazı anlamlarıyla çeşitli, bazı anlamlarıyla geçişsiz olan fiiller de vardır

• Bir cümlede fiil geçişli olduğu halde nesne kullanılmamış olabilir. Bu durumda fiilin çatısı değişmez.
• Bazı fiiller cümledeki kullanımına göre geçişli ya da geçişsiz olabilir.

Öznelerine göre fiillerde çatı

Özne, cümlede yüklemin bildirdiği, belirttiği işi yapan veya bir oluşa konu olan öğedir. Öznelerine göre fiilin çatısı etken, edilgen, dönüşlü, işteş ve ettirgen olmak üzere beşe ayrılır.

Etken fiiller

Çatı eki almamış, gerçek öznesi belli olan fiillere etken fiil denir. Etken fiillerin öznesi yapıcı olduğundan fiil doğrudan doğruya öznenin yaptığı işi anlatır.

"O derslerine zamanında çalışır." cümlesinde "çalışır" fiili etkendir; çünkü çalışma eylemini yapan o'dur, yani bellidir. "Bu kitapları senin için aldım." cümlesinin yüklemi aldım etkendir. Öznesi gizli özne olmasına rağmen ben olduğu anlaşılmaktadır. "O filmi mutlaka görmelisin." cümlesinin de yüklemi görmelisin fiilinin gerçek öznesi gizli özne olan sen'dir ve etkendir.

Edilgen fiiller

-l ve -n edilgenlik etkenlerinden birini alan ve gerçek öznesi belli olmayan, sözde öznesi bulunan fiillere edilgen fiil denir. Edilgen çatılı fiillerde özne eylemi yapan ya da bir oluş, bir durum içinde bulunan varlık değil, yüklemin bildirdiği eylemden etkilenen varlıktır. O halde edilgenlik eki almış fiillerin sözde öznesinin bulunması için geçişli olması gerekir: "Ahmet bu yeni kitabı almış." cümlesinin yüklemi geçişli olan almaktır. Bu fiilin edilgeni al-ı-n-mak yüklem olduğu zaman cümle "Bu yeni kitap alınmış." olur. Yani geçişli yüklem (fiil), edilgenlik eki aldığı zaman, cümlenin öznesi düşer, nesne de hal (durum) ekini atarak özne yerine geçer ki, bu özne sözde öznedir.

"Mustafa tatilde Devlet Ana'yı okumuş." Okumuş yükleminin edilgeni oku-n-muş'tur. Yüklem okunmuş olunca cümle "Tatilde Devlet Ana okunmuş." olur.

Geçişsiz fiillerin edilgenlik eki almış şekilleri yüklem olduklarında, cümlede özne yerine geçecek (sözde özne olacak) nesne bulunmadığından öznesiz bir cümle kurulur: "Mustafa dün Çamlıca'ya gezmeye gitti." cümlesinin yüklemi olan "gitti"nin edilgeni "gidildi"dir. Gidildi yüklem olunca, cümle, "Dün Çamlıca'ya gezmeye gidildi." olur. Bu cümlede ise sözde özne yoktur. Yani cümle öznesizdir: O halde geçişsiz edilgen çatılı fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne yoktur.

Örneklerde görüldüğü gibi geçişsiz edilgen fiillerin ancak üçüncü tekil kişileri kullanılır.

Edilgen çatılı fiillerin gerçek öznesi bazen cümle içinde verebilir. Ancak bu özne cümlenin öznesi olarak değil, tarafından tümlecinin tamlayıcısı olarak cümleye girer.

Dönüşlü fiiller

Dönüşlü çatı ekleriyle oluşturulan ve öznenin yaptığı işin doğrudan doğruya tekrar özneye döndüğünü bildiren fiillerdir. Dönüşlü fiillerde -istisnalar dışında- özne ile nesne aynı varlıktır. Türkçe'de dönüşlü çatılı fiiller -(ı)n ekiyle kurulur. -(ı)l ve (ı)ş ekleriyle de dönüşlü görünümünde çatılar kurulabildiği söylenmekte ise de böyle fiillerde dönüşlülük anlamı belirgin değildir.

"Arkadaşın ne çok övündü." cümlesinin yüklemi dönüşlülük eki almış öv-ü-n-düdür. Övündünün bu cümleye kattığı anlam ise arkadaşın kendisi kendisini övdüdür.

"Gelen darbelerden ustaca korundu.", "O, gelen darbelerden kendisi kendisini ustaca korudu." Bu cümlelerde bildirilen eylemi yapan da, bu eylemden etkilenen varlık da öznedir. Bunlar gibi süsle-n-mek, söyle-n-mek, döv-ün-mek, fiilleri de dönüşlüdür.

Dönüşlü fiillerin özne ve nesnelerinin aynı varlık olmasına rağmen bazı dönüşlü fiiller nesne alabilir.

Cansız öznelerin eylemleri dönüşlü olamaz. Çünkü cansız öznelerin bir eylem yapması söz konusu değildir. "Yeni ev boyandı." cümlesindeki boyandı eylemi dönüşlü değil, edilgendir. Evin, kendi kendini boyama özelliğine sahip olması mümkün olmadığına göre boyama eylemini başkası yapmıştır. Ancak "Candan iyice süslenmiş." cümlesinin öznesi Ayşe, kendi kendini süsleme özelliğine sahip olduğu için süslenmiş yüklemi dönüşlüdür.

"Hami bugün çok yoruldu." Yor-u-l-du yükleminin aldığı l ekinin cümleye kendi kendini yordu anlamı kattığı belirgin değildir. Bunun gibi üz-ü-l-mek, sık-ı-l-mak, kız-ı-ş-mak fiillerinde de dönüşlülük anlamı belirgin değildir.

İşteş fiiller

Bir işin birden çok özne tarafından yapıldığını belirten fiillerdir. Türkçe'de işteşlik eki (i)ş'dir. Bul-u-ş-mak, at-ı-ş-mak, bağ(ı)r-ı-ş-mak, kaç-ı-ş-mak birer işteş fiildir.şteş fiillerin bildirdiği eylemi özneler ya beraber (ortaklaşa) ya da karşılıklı yaparlar.

Birlikte (ortaklaşa) işteş fiiller

İşin, oluşun, hareketin iki ya da daha çok özne tarafından birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir: "Saatlerce durakta bekleştiler." cümlenin öznesi olan onlar hep beraber bekleşmişlerdir. Aynı şekilde "Kanaryalar ne güzel ötüşüyor." Baharda kuzular meleşir," cümlelerinin yüklemleri olan ötüşmek, meleşmek fiillerinin de ortaklaşa işteş anlamı vardır.

Karşılıklı işteş fiiller

İşin, oluşun, hareketin iki ya da daha çok özne tarafından karşılıklı yapıldığını bildiren fiillerdir: "İki kardeş hasretle kucaklaştılar." cümlesinin öznesi olan iki kardeş, yüklemin bildirdiği kucaklama eylemini karşılıklı yapmıştır. "Bunun için Bu insanlar neden dövüşür? Çocuklar niye atışmışlar. İki arkadaş buluştular. Yolcular yine çekişiyorlar. Kore'de göğüs göğüse vuruştular. Onlar sık sık görüşürler." cümlelerinin yüklemleri olan dövüşmek, atışmak, buluşmak, çekişmek, vuruşmak, görüşmek fiillerinin de karşılıklı işteş anlamı vardır.

Nitelikte eşitlik bildiren fiiller

Bu fiiller sıfat olarak kullanılan kelimelerden le+ş ekiyle türerler. Beyazlaşmak, güzelleşmek, iyileşmek... nitelikte eşitlik bildiren fiillerdir.

"Bu yaz çok esmerleşmiş." cümlesinin yüklemi olan esmerleşmek fiilinin anlamı esmere eşit bir görünüm kazanmadır. "Günden güne güzelleşiyor." cümlesindeki güzelleşmek fiilinin anlamı ise güzele benzemektir.

Ettirgen fiiller

(i)r, -t, -tir (dir) çatı eklerini alarak eylemin özne dışındaki başka bir varlığa yaptırıldığını, başka bir nesneye aktarıldığını gösteren fiillere ettirgen fiil denir. Ettirgen çatı, geçişli ve oldurgan fiil kök ve gövdelerine ettirgenlik eklerinden bir getirilerek yapılır.

• Bir fiilin çatısı incelenirken o fiilin cümlede kazandığı anlama dikkat etmelidir. Bu yapılmazsa dönüşlü fiillerle edilgen fiiller karıştırılabilir.
• Dönüşlü fiiller genellikle nesne almaz.
• Edilgen fiillerin yüklem olduğu bazı cümlelerde sözde özne olmayabilir. ("İstanbul'daki camilere gidildi." cümlesinde olduğu gibi)

Bir cümlenin yüklemi ya çekimli bir fiil ya da ek-fiille çekimlenmiş bir isim olabilir. Buna göre yüklemin türü bakımından cümleler ikiye ayrılır.

Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Bu fiil şahıs ve kip eki alarak çekimlenir. Türkçe'de fiil cümlesi isim cümlesinden daha çok kullanılır.

Annem dün sessizce odama girdi. Beni yine, yorgun gözlerimin önünden hiç ayrılmayan, bir gün bile elimden düşmeyen, parmaklarımın arasında ezilip büzülen kitabımın karşısında okumaktan gözlerimin feri kaçmış, düşünmekten alnımı kırışmış gördü. En ziyade düşman olduğu bu cansız arkadaşıma kinli bir nazar attıktan sonra bir iskemle çekti, karşıma oturdu, bol bir nefes aldı. Belli ki mühim bir şey, çok düşünülen ve az söylenen endişelerden, aile üzüntülerinden birini bana açmak istiyordu. Bunu ben onun bir iğne izi kadar ince iki gölge ile, belirsizce çatılan kaşlarından anlamıştım, hatta bu keşfimde o kadar ileri gittim ki, bana, artık bu sefer katî bir tarzda, izdivaç meselesini açacağına bile hükmettim.

İsim Cümlesi

Yüklemi isim soylu bir kelime olup, ek-fiilin zamanlarından biri ile çekimlenmiş olan cümlelerdir.

Uzun bir yolculuktan sonra İncesu'daydık.
Bir handa, yorgun argın, tatlı bir uykudaydık.
İçinde kaybolup gittiğini sandığı bu kalabalık şehirde bir tek tanıdığı bile yoktu. Ama şimdi sevgili öğrencileri, vefalı arkadaşları, dostları var.
Gök sarı, toprak sarı, çıplak ağaçlar sarı..
Arkada zincirlenen yüksek Toros dağları (var). eksiltili cümle

• İsim cümleleri genellikle iki unsurdan, özne ve yüklemden meydana gelir.

  İnsan, üç beş damla kan, ırmak, üç beş damla su
  Bir hayata çattık ki hayata kurmuş pusu
  (Birinci mısrada iki isim cümlesi var; ikinci mısrada ise fiil cümlesi bulunuyor)
  
  Cenge Giderken
  Ben bir Türk'üm; dinim, cinsim uludur; (isim cümlesi)
  Sinem, özüm ateş ile doludur. (isim cümlesi)
  İnsan olan vatanının kuludur. (isim cümlesi)
  Türk evladı evde durmaz giderim (fiil cümlesi)
  
  

• İsim cümlelerinde zarf ve bulunma ekli yer tamlayıcıları da kullanılır.

  Anadolu'da dağların ve köylerin sonsuz bir biteviyeliği var.

  Anadolu'da: dolaylı tümleç
  dağların ve köylerin sonsuz bir biteviyeliği: özne (yükleme "ne" sorusu sorularak bulunur; belirtisiz nesne ile genellikle öğrenciler tarafından karıştırılmaktadır. İsim cümlelerinde genellikle nesne bulunmaz)
  var: yüklem
  

  Bu sabah hava berrak.

  Bu sabah: zarf tümleci
  hava:özne
  berrak(tır): yüklem
  
  

• İsim cümlelerinde nesneyle yaklaşma ve uzaklaşma ekli yer tamlayıcısı az kullanılır.

  Türk halkı bağımsızlığını, Ulu Önder'e ve onunla birlikte savaşanlara borçludur.

Ögelerin Dizilişine Göre Cümleler

Türkçe cümle yapısında öge dizilişi şöyledir:

Özne + tümleçler + yüklem.

Yüklem sonda bulunur. Ama mesela şiirde yüklem cümlenin herhangi bir yerinde olabilir. Diğer ögelerin yeri önem sırasına göre değişebilir. Yüklemin cümle sonunda olup olmamasına göre cümleler ikiye ayrılır.

Kurallı (Düz) Cümle

Yüklemi sonda bulunan cümledir. Dilimizin söz dizim özelliğine göre asıl öge sonda, yardımcı ögeler de başta bulunur.

Kapalıçarşı'da birkaç istikametten düdük sesleri gelmeye başladı. Bu, her akşam üzeri çarşı bekçilerinin verdiği bir işarettir ki, kapanma saatinin geldiğini ve dükkanını kapamaya geç kalanların acele etmesini ilan eder. O saatte Sahaflar Çarşısı tarafındaki büyük kapıdan içeri bir göz atmak korkunçtur.

Devrik Cümle

• Yüklemi sonda değil, herhangi bir yerinde bulunan cümlelerdir.

  Görmüyor musun sana doğru geldiğini?
  Bendim dün gece evinizin önünden geçen.
  
  

• Şiirde ve günlük konuşmalarda çok kullanılır.

  Çok insan anlayamaz eski musikimizden
  Ve ondan anlamayan bir şey anlamaz bizden.
  
  Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,
  Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,
  Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak...
  
  

• Atasözleri de kafiye amaçlı devrik yapılabilir.

  Sakla samanı, gelir zamanı.
  Besle kargayı, oysun gözünü.
  
  

• Ünlem cümleleri de devrik olabilir.

  Gel buraya!
  
  

Eksiltili (Kesik) Cümle

Çoğu zaman yüklemi, kimi zaman da başka bir ögesi bulunmayan cümlelere denir. Eksiltili cümlelerde eksik olan ögeyi okuyan kişi tamamlayabilmelidir. Aksi halde o ifade cümle olmaz.

İnsan böyle bir olayla karşılaşınca neler düşünmüyor ki ... Eksiltili cümle
– Okula dün sabah kim geldi?
– Arkadaşım. (geldi) Eksiltili cümle

Anlam Yönünden Cümleler

İşin, oluşun, hareketin, durumun, kılışın yüklemde nasıl anlatıldığına göre cümleler çeşitlere ayrılır. Burada işin yapılıp yapılmadığı, durumun varlığı yokluğu, işin istenildiği ya da emredildiği, bildirildiği ya da sorulduğu önemlidir. Cümlede anlatılan işin, oluşun, hareketin olup olmadığını veya sözü edilenin var olup olmadığını bildiren cümlelere haber cümlesi; bir isteği, dileği, emri, tasarıyı, şartı bildiren cümlelere de dilek cümlesi denir.

Olumlu Cümle

Fiil cümlesinde işin, oluşun yapıldığını veya olduğunu; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunduğunu, var olduğunu, bahsedilen şekilde olduğunu bildiren cümlelerdir.

Bursa bu mevsimde soğuktur.
Yarın daha erken gelmelisin.
Bu binanın yerinde şeftali bahçesi vardı.

Olumsuz Cümle

Fiil cümlesinde işin, oluşun yapılmadığını, yapılmayacağını veya olmadığını; isim cümlesinde ise sözü edilen kavramın bulunmadığını, var olmadığını, bahsedilen şekilde olmadığını bildiren cümlelerdir.

Fiil cümleleri, olumsuzluk ekiyle ve "ne.....ne" bağlacıyla; isim cümleleri de "yok, değil" kelimeleriyle, "ne....ne" bağlacıyla ve "-sİz" olumsuzluk ekiyle kurulur.

Yarın daha erken gelmemelisin.
Buraları daha önce hiç görmemiştim.
Ateşle oyun olmaz.
Bursa bu mevsimde soğuk değildir.
Sokakta ne araba ne de insan var.
Ankara bugün hem elektriksiz hem susuz.

Bazı cümleler yapı bakımından olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir.

Çocuklarının okumasını istemiyor değildi. (İstiyordu)
Cezaya çarptırılanlar suçsuz değildiler. (Suçluydular)
Yangından korkmayan yoktur.
Beni sevindiren onun iyi haberlerini almaktan başka bir şey değildi.

Soru eki, olumsuz çekimlenmiş bir fiille birlikte anlamca olumlu cümle; olumlu çekimlenmiş bir fiille birlikte anlamca olumsuz cümle yapabilir:

Senin ne kadar zorluğa katlandığını bilmez miyim? (Bilirim)
Anlattıklarına inanmaz olur muyum? (İnanırım)
Sen çağırırsında o gelmez mi? (Gelir)

Soru Cümlesi

İçinde soru anlamı bulunan; bir konuda bilgi edinmek, şüpheleri gidermek ve düşünceleri onaylatmak için kurulan cümlelere soru cümlesi denir. Cümlenin ögelerini bulmaya yönelik tüm soru kelimeleriyle soru cümleleri yapılabilir.

Elimdekinin ne olduğunu kim söyleyecek? Özne
Babası çocuğa ne getirmiş? nesne
Ankara'ya ne zaman yerleştiniz? Zarf tümleci
Daha sonra nereye gidecekler? Dolaylı tümleç

Cümlelerde soru anlamı soru sıfatları, soru zarfları, soru zamirleri, soru edatları, soru eki ve tonlama yoluyla sağlanır.

"mi" soru ekiyle

Soru eki sadece yüklemin değil, diğer ögelerin ve unsurların da sorusunu hazırlar.

Son sözünüz bu mu anneciğim?
Hiç mi anlatacak bir şeyin yok?
Tarlamı bana zorla mı sattıracaksınız?
Sular mı yandı, neden tunca benziyor mermer?

­Soru eki değişik anlamlar katabilir.

Beni biraz dinler misiniz? istek, rica
Sessiz olabilir miyiz? uyarı
Bu su da içilir mi? beğenmeme
Bütün bunları ben mi söylemişim? inkâr, kabullenmeme

Soru sıfatlarıyla

Nasıl kitaplardan hoşlanırsın?
Kaç gün sonra geleceksin?
Kaçıncı sınıfta okuyor?
Ne gün geleceksin?

Soru zarflarıyla

Neden coşkun suların sesi gittikçe dindi?
Bin bir başlı kartalı nasıl taşır kanarya?

Soru zamirleriyle

Bunları sana kim anlattı?
Hangisi sizinle geldi?
Soruların kaçı cevaplandı?
Buraya nereden geldiniz?

Ünlem Cümlesi

Sevgi, korku, şaşma, hayret, seslenme, coşkunluk, heyecan ve sitem ifade eden cümlelere ünlem cümlesi denir. Ünlem cümleleri, ünlemlerle, bazı sıfatlarla, emir kipiyle, "ki" bağlacıyla, haykırmalarla ve ses tonuyla kurulur.

Ee, yeter artık!
Ah, ne yaptım!
Hah, şimdi oldu!
Eyvah! Geç kaldım!
İmdat! Boğuluyorum!
Ne kadar güzel!
Çabuk eve git!
Çık dışarı!

Ünlem ifade eden sözler her zaman cümle hâlinde değildir.

Ey Türk Gençliği!
Hemşehrilerim!
Babacığım!
Simitçi!

Şart Cümlesi

İçinde şart ve koşul anlamı bulunan cümlelere şart cümlesi denir. Şart cümlelerinin yüklemleri şart kipine göre çekimlenmiştir ve yardımcı cümle oluşturmuştur. Yani bir cümleyi şart çekimiyle bir yardımcı cümle yapabiliriz.

Eve geldiyse bizi beklesin.
Ankara'ya gidersen Kızılay'dan bana kaset al.
Beni arayan Dursun ise gelmediğimi söyleyin.

"ise", bazen istek anlamı katar; bu durumda yardımcı cümle ve şart cümlesi olmaz.

Kar yağsa da kartopu oynasak.
Önümüzdeki iki ayı bir geçirebilsek.

Yapı Bakımından Cümleler

Cümleler, bildirdikleri yargı sayısına ve ögelerin yüklemle olan ilişkisine göre çeşitlere ayrılırlar. Cümlede bir ya da birden fazla yargı vardır. Başka bir deyişle birden fazla cümle bir araya gelip bir cümleymiş gibi görünebilir.

Bir ceylan gibi ürktü. Tek yargı
Sevincinden ne yapacağını şaşırmıştı. İki yargı

Bu tür cümlelerde bazı ögeler ortak olduğu gibi ögelerin tamamı farklı da olabilir. Bu cümleler birbirlerine bazı bağlaçlar yardımıyla bağlanabildiği gibi anlam bakımından da bağlanabilirler.

Saatine baktı ve otobüsü kaçırdığını anladı.

Cümleler yapı bakımından çeşitlere ayrılırken içlerindeki kelime sayısı değil yüklem, fiil veya yargı sayısı dikkate alınır. Yapı bakımından cümleler; basit, birleşik, bağlı ve sıralı olmak üzere dörde ayrılır.

Basit Cümle

İçerisinde tek yargı, tek fiil, dolayısıyla isim veya fiil cinsinden tek yüklem bulunan cümledir. Başka bir cümleye bağlanmaz, yani bağımsız bir cümledir. Tamamladığı ya da onu tamamlayan bir cümlecik yoktur.

Yarın akşam maç yapacaklar.
Zayıf kolları kirli tunç rengindeydi. Tekrar başını kaldırdı. Gökle denizin birleştiği dumandan çizgiye baktı.
Sıcak yaz aylarını geçirmek için deniz kenarlarına, kırlara tepelere kaçanlar, şimdi birer birer kışlıklarına dönüyorlar.

Bazı dil bilimcilere göre içerisinde yüklemin dışında isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil bulunan cümleler de basit cümledir; bu kelimeler ve kelime grupları yargı bildirmezler.

Rüzgâr, denizin yüzünü pürüzlendirerek küçük savaşlar yaratıyordu.
Birden köşe başından, iki karayağız atın çektiği bir fayton peyda oldu.

Birleşik Cümle

Bir temel cümle ile onun anlamını tamamlayan en az bir yan cümlecikten meydana cümlelerdir. Yani yapısında birden fazla cümle bulunduran cümlelerdir. Temel cümleyle yan cümlenin bir araya geliş şekillerine göre birleşik cümleler çeşitlere ayrılır.

Girişik Birleşik Cümle

Bu tür cümlelerde yan cümlecik temel cümleciğin herhangi bir ögesi olabildiği gibi, bir ögenin parçası da olabilir. Girişik birleşik cümleler, fiilimsilerle ve çekimli fiillerle kurulur.

Havaların ısınması / tatil düşkünlerini sevindirdi. Özne
Çadırları çalanlar / bulunamadı. Sözde özne
Evlerin ne zaman biteceğini / bilmiyoruz. Nesne
Yarın / bir tanıdığa / gideceğiz. Dolaylı tümleç
Babasını karşısında görünce / çok sevindi. Zarf tümleci
Havalar soğuduğundan / artık dışarı çıkmıyor. Edat tümleci

Ellerim takılırken / rüzgarların saçına
Asıldı arabamız bir dağın yamacına,

İç İçe Birleşik Cümle

Bir temel cümleyle, herhangi bir sebeple onun içinde kullanılan bir yardımcı cümleden oluşan cümlelerdir. Yardımcı cümle de temel cümle gibi bağımsız bir cümle yapısındadır. Asıl yargı sonda bulunur.

Yardımcı cümle nesne olarak kullanılabilir. Alıntı hâlindedir.

Adam, / “Kartınız geçerli değil.” / demez mi?
Şark için “Ölümün sırrına sahiptir.” derler.

Yardımcı cümlenin yüklemi “de, zannet-, san-, bil- gör-, görün-, farzet-, düşü-“ fiillerinin çekimli şekli olabilir.

“Seni göremedim diye bu bahar
İçimde bin türlü duygunun isyanı var.”

Yaşamak zevki nedir bilmez ölümden korkan
“Savaşı önce kendime karşı kazanmalıyım.” diye düşündü.

Yardımcı cümle ana cümle içinde bir isim tamlamasının tamlayanı olarak bulunabilir.

Iraklardan bir dondurmacının “Vişnelim var, kaymaklım” nidası titreyerek dağılıyordu.
Artık “Ev alma komşu al.” atasözünün hükmünün kalmadığına inanıyorum.

Yardımcı cümle edat grubu olabilir.

Gönül Anadolu’da Yunus Emre’nin “Taştın yine deli gönül / Sular gibi çağlar mısın” gibi mısralarıyla şahlanır.

Şartlı Birleşik Cümle

Bir temel cümle ve onun şartı olan bir cümleden oluşan birleşik cümlelerdir. Şart cümlesi tek başına yargı bildirmez; ana cümleyi zaman, şart, sebep ve benzetme yönlerinden tamamlar. Onun zarfı olarak kullanılır.

Hava güzel olursa / yarın pikniğe gideriz.
Çanakkale’yi de gezerdik, / vaktimiz olsaydı.
Cihanın yurdu hep çiğnense, çiğnenmez senin yurdun.

“Havaya bakarsam hava alırım
Toprağa bakarsam dua alırım
Topraktan ayrılsam nerde kalırım
Benim sadık yarim kara topraktır.”

Artık demir almak günü gelmişse zamandan
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.

Bazı kalıplaşmış şart cümleleri özne veya nesne de olabilir.

İstek bildiren şart eki bağımsız cümle kurar. Ancak istek ifadesinde de yargının kuvvetli olmadığı sezilmektedir.

Bir gün çıkıp gelsen, vursan kapıma
Atılsan boynuma kollarını açarak
Otursan dizlerime yaramaz bakışlarla
Konuşsan yine öyle yarım yamalak.

Sıralı Cümleler

Bağımsız cümlelerin, aralarındaki anlam ilgisinden dolayı virgülle veya noktalı virgülle birbiri ardına sıralanmasıyla oluşan cümleler topluluğudur. En az iki cümleden oluşur.

“Yağız atlar kişnedi, / meşin kırbaç şakladı, /
Bir dakika araba yerinde durakladı.
Neden sonra sarsıldı altımda demir yaylar, /
Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar...”

“Gök sarı, / toprak sarı, / çıplak ağaçlar sarı...
Arkada zincirlenen yüksek Toros dağları,”
“Başını kaldırarak boşluğu dinliyordu, /
Gökler bulutlanıyor, / rüzgar serinliyordu.”

Sarı çiçeğin saçları yolunmuş, kana bulanmıştı.
Bu, asırlardan beri böyle olagelmişti, asırlarca da böyle dürüp gidecekti.

Sıralı cümlelerin bütün ögeleri ayrı olabildiği gibi bazıları ortak da olabilir.

Otobüs her zamanki gibi yine geç geldi; / biz de derse geç kaldık.
Mart kapıdan baktırır; kazma kürek yaktırır. Özne ortak.
Mallarımızı önce çaldılar, sonra geri bize sattılar. Özne ve nesne ortak.
Merdivenleri kardeşin yıkasın, sen de sil. Nesne ortak.
İnatçı adama dil döküyor, sürekli yalvarıyordu. Özne ve dolaylı tüml.

Bağlı Cümle

Aralarındaki ilgiden dolayı birbirlerine bir bağlaçla bağlanan cümlelerdir. Bağlaçlar cümle ögesi değildir.

“ki”li Bağlı Cümleler

Farsça “ki” bağlacıyla birbirine bağlanan bağımsız cümlelerden oluşur. Yardımcı cümle ana cümleyi genellikle nesne ve zarf göreviyle tamamlar. Ana cümle başta, yardımcı cümle sonra bulunur. Bu sıralanış, Türkçe cümle yapısına aykırıdır.

Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta.

“Gönlüm isterdi ki mazini dirilten sanat
Sana tarihini her lâhza hayal ettirsin.”
(Gönlüm, mazini dirilten sanatın sana tarihini her lâhza hayal ettirmesini isterdi.)

Yardımcı cümlenin başta, ana cümlenin sonda kullanıldığı cümleler de vardır. Burada da yardımcı cümle zarf görevindedir. Bu tür cümlelerde “ki” bazen düşebilir. Cümle, okuyanın, dinleyenin muhayyilesine bırakılır.

Darıldı diye o kadar korktum ki... (anlatamam)
Not: ”ki” edatının şüphe kattığı cümleler bağlı cümle değildir.
Renk mi ki üzerimde akaduran bu nehir?

Diğer Bağlaçlarla Kurulanlar

“ve, veya, ya da, da, fakat, ama, lâkin, hâlbuki, ne.....ne, meğer...” edatlarıyla birbirine bağlanan bağımsız cümleler topluluğudur.

Hava bulutlu ve durduğumuz tepe rüzgârlı idi.
Çocukluk günlerini hatırladı ve gözlerinde iki damla yaş belirdi.
Okumayı bilmiyor veya numara yapıyor.

“Ne doğan güne hükmüm geçer
Ne hâlden anlayan bulunur.”

Bu ev güzel, temiz, her şeyi yerinde bir ev; / ama / Şinasi Bey'in istediği ev değil.
"Yatsam, acaba uyuyabilir miyim?" diye düşündü, yatıp da uyuyamamaktan korktu; / ama / korktuğu başına gelmedi. Sabaha kadar yattı, hem de uyudu.
Burnu biraz basıkça, / fakat / gözleri derin ve güzel; alnı küçük ve dar, / fakat / saçları altından bir duman gibi yumuşak ve seyyal; dişleri biraz eğri, / fakat / dudakları çilek gibi küçük, toplu ve yuvarlak... Güzel değilse bile çirkin hiç değil.
Onun bu sözlerinin samimi olduğuna hiç şüphe etmediler / ve / bir çocuk ruhu kadar temiz ruhundan gelen nutuklarını sessizce dinlediler.
Dün resim yapmadı / da / maça gitti.
Gönlümle oturdum da hüzünlendim o yerde.

Bağlı cümlelerin bir kısmında yüklemin kipi ve şahsı aynı, bir kısmında farklıdır.

Hava bulutlu ve durduğumuz tepe rüzgârlı idi.
Ayakkabılarını ayağına geçirdi ve kendini sokağa attı.
İstediğiniz evrakları getireceğim, fakat okuyabileceğinizi sanmıyorum.
Ben saatinde gelmiştim, ama o henüz ortalıkta yoktu.

Unsurların biri veya birkaçı ortak olan bağlı cümleler de vardır.

Ya okumayı bilmiyor ya numara yapıyor.

Sonuç

Bir cümle, yapı bakımından basit, birleşik, bağlı, sıralı cümlelerden ancak birine dahil olabilir. Birleşik, bağlı ve sıralı cümleleri oluşturan cümleler de ayrı ayrı basit, birleşik, sıralı veya bağlı olabilir.

Gündüzleri onların sesleriyle o kadar dolmuş olurdum / ki / rüyamda yahut uykumun içinde hâlâ bunları duyardım ve hep bunları tefsir etmek isterdim.

Çeşidi: “ki”li bağlı cümle
Yardımcı cümle: basit:
Gündüzleri onların sesleriyle o kadar dolmuş olurdum
Ana cümle: bağlı:
rüyamda yahut uykumun içinde hâlâ bunları duyardım / ve / hep bunları tefsir etmek isterdim.
Ana cümleyi oluşturan cümlelerin her biri: basit:
rüyamda yahut uykumun içinde hâlâ bunları duyardım
hep bunları tefsir etmek isterdim.

Öğle yemeğinden sonra sinirlerim uyuştu, ufak bir uyku kestireyim diye kompartımanda uzandım.

Tüllenen mağribi akşamları sarsam yarana
Yine bir şey yapabildim diyemem hatırana